etatyzm oznacza ingerencję państwa w różne dziedziny życia gospodarczego, społecznego, kulturalnego, w życie samorządów, stowarzyszeń, małych grup i jednostek i przejęcie odpowiedzialności za wiele sfer aktywności społecznej; w znaczeniu gospodarczym etatyzm jest odmianą interwencjonizmu państwowego i oznacza przejmowanie przez państwo funkcji podmiotu gospodarczego — państwo jest inwestorem, pracodawcą, producentem, nabywcą i sprzedawcą określonych surowców, półproduktów, wyrobów gotowych, usług i technologii, eksporterem i importerem, kredytodawcą lub pożyczkobiorcą, organizatorem procesów gosodarczych., zarządcą, dysponentem i właścicielem przedsiębiorstw.

Przyjmując jako kryterium podziału stosunki i zależności między przedsiębiorstwami publicznymi a organami władzy państwowej, można wyróżnić model etatyzmu zdecentralizowanego, charakterystyczny dla gospodarki typu kapitalistycznego, w którym przedsiębiorstwa funkcjonują w oparciu o rynkowe zasady gry, oraz model scentralizowany, występujący w gospodarce socjalistycznej, gdzie przedsiębiorstwa są pozbawione samodzielności gospodarczej i finansowej.

Szersze znaczenie pojęcia „etatyzm” jest często utożsamiane z wszelką ingerencją państwa w życie gospodarcze. Etatystyczne koncepcje polityki gospodarczej są często oparte na założeniach przeciwstawnych w stosunku do założeń koncepcji liberalnych. Zakładają one, że rynek jest z natury niesprawnym mechanizmem regulacyjnym, którego funkcjonowanie wywołuje różnego rodzaju skutki uboczne, nie zapewniając jednocześnie racjonalnego podziału dochodów i zasobów ani długookresowej efektywnej alokacji czynników wytwórczych. Etatyzm ma za zadanie przejęcie funkcji, których rynek nie może wypełnić, lub też przeciwdziałanie negatywnym zjawiskom będącym konsekwencją działania rynku. Koncepcje etatystyczne nie zakładają jednak zastępowania rynku przez państwo. Zadaniem państwa jest ingerencja w strukturę podmiotową rynku (subwencje) oraz wspomaganie pewnych jego elementów dotyczących popytu i podaży (ceny maksymalne i minimalne, płace minimalne, świadczenia społeczne).

Rezultatem rozwoju etatyzmu w wąskim znaczeniu jest istnienie w gospodarce narodowej sektora przedsiębiorstw państwowych. Tradycyjną sferą rozwoju etatyzmu jest infrastruktura ekonomiczna (np.: transport, łączność, energia), bez której niemożliwe jest funkcjonowanie gospodarki państwa jako całości. Rozwój etatyzmu dokonuje się także przez przejmowanie przez państwo przedsiębiorstw stojących u progu bankructwa, jeżeli miały one szczególne znaczenie dla gospodarki narodowej, np. wydobycie i przetwórstwo surowców strategicznych. Etatyzm rozwija się również w okresie wzmożonych zbrojeń oraz działań wojennych. Inną przyczyną rozwoju etatyzmu jest dążenie do zwiększenia dochodów skarbu państwa — powstają wówczas tzw. monopole państwowe.

Polska myśl ekonomiczna wniosła wkład w rozwój teorii etatyzmu w latach 20. i 30. XX wieku. W dyskusjach, mających na celu zdefiniowanie zakresu i konieczności występowania etatyzmu, wzięli udział przedstawiciele nauki, biznesu i administracji rządowej. W latach 20. dominowała definicja rozszerzona: S. Głąbiński definiował etatyzm jako dążenie państwa do zwiększenia swej roli w gospodarce, E. Lipiński — jako całokształt polityki gospodarczej państwa, E. Rose — jako tendencję do nadmiernego interweniowania w stosunki gospodarcze. Rozróżnienia szerszej i węższej definicji dokonali L. Caro oraz przedstawiciele ekonomii liberalnej: A. Krzyżanowski, A. Heydel i F. Zweig. Pod koniec lat 30. utrwaliła się w Polsce węższa interpretacja tego pojęcia. Zwolennikiem etatyzmu był m.in. E. Kwiatkowski, twórca i realizator polskiej polityki gospodarczej 1936–39.

Obserwacja rzeczywistości gospodarczej i dotychczasowa analiza doświadczeń etatyzmu w skali całego świata pozwala stwierdzić, że rozwój etatyzmu może być usprawiedliwiony tylko wtedy, gdy pobudza on lepsze wykorzystanie potencjału ekonomicznego. W sytuacji, w której etatyzm nie przyczynia się do poprawy kondycji ekonomicznej gospodarki, należy dążyć do jej odetatyzowania.

Rozwój etatyzmu jest dopuszczany przez nowsze kierunki myśli ekonomicznej, takie jak keynesizm i jego współczesne odmiany. Przedstawiciele tych kierunków uważają, że państwo powinno brać coraz większą odpowiedzialność za bezpośrednią organizację inwestycji w sytuacjach, w których zawodzi wszelka pośrednia regulacja działalności inwestycyjnej kapitału prywatnego. Tradycyjna ekonomia, mająca swe korzenie w liberalnych doktrynach XVIII i XIX w., wyklucza możliwość tego typu rozwiązań. Danuta Drabińska