Serwis pod patronatem:Nowoczesna Firma
PWN Biznes - Słownik Ekonomiczny

kapitał

kapitał

Spis tematów hasła
Hasła powiązane
reklama

kapitał [łac.], ekon. jeden z czynników produkcji; źródło finansowania aktywów.

Współcześnie oznacza z jednej strony kapitał rzeczowy (fizyczny), z drugiej — prawa do kapitału rzeczowego. W starożytnym Rzymie oznaczał „sumę będącą przedmiotem pożyczki”.

Kapitał rzeczowy (dobra kapitałowe, dobra inwestycyjne) to wynik procesu produkcyjnego, stanowiący nakład na produkcję przyszłych dóbr i usług. Tak rozumiany, może mieć formę materialną (budynki, maszyny, wyposażenie, zapasy czynników wytwórczych) i niematerialną (patenty, licencje, znak firmowy, reputacja). W formie materialnej wyróżnia się: kapitał stały, część kapitału wydatkowana na zakup środków produkcji; jego wartość nie rośnie w procesie produkcji i jest przenoszona na wytworzony produkt; kapitał zmienny, część kapitału wydatkowana na zakup siły roboczej; jego wartość rośnie w procesie produkcji; kapitał obrotowy, środki produkcji, które są całkowicie zużywane w okresie jednego cyklu produkcyjnego; obrót kapitału, okres od momentu wyłożenia kapitału w postaci pieniądza do chwili jego powrotu do właściciela w tej samej formie; ruch okrężny kapitału, przekształcenie kapitału z formy pieniężnej w formę produkcyjną, następnie w formę towarową i tej znów w formę pieniężną.

Zasoby kapitału rzeczowego, w podziale na wyodrębnione grupy, w polskim bilansie są wykazywane pod nazwą aktywa (majątek). W dosłownym znaczeniu terminem „kapitał” określa się źródła finansowania aktywów. W bilansie, w podziale na wyodrębnione źródła, kapitał występuje po stronie pasywów. Przyjmując za kryterium źródła pochodzenia kapitału, wyróżnia się finansowanie zewnętrzne i wewnętrzne. W pierwszym przypadku pozyskuje się środki pieniężne lub kapitał rzeczowy (aport) spoza przedsiębiorstwa, czyli z zewnątrz, w drugim — powiększenie kapitału następuje w drodze zatrzymania zysku. Uwzględniając prawa dawców kapitału wyróżnia się kapitały własne i kapitały obce.

Kapitał własny tworzy się ze źródeł wewnętrznych (zatrzymywane zyski) oraz z wkładów właściciela (właścicieli). W ujęciu księgowym, w bilansie, kapitał własny obejmuje kapitał podstawowy (ewentualnie pomniejszony o należne, lecz nie wniesione wpłaty na poczet kapitału podstawowego), kapitał zapasowy, tworzony ze sprzedaży akcji powyżej ich wartości nominalnej, tzw. ażio; tworzony ustawowo — 8% zysku corocznie, do osiągnięcia co najmniej 1/3 kapitału podstawowego; tworzony zgodnie ze statutem spółki na pokrycie szczególnych strat lub wydatków — rezerwy kapitałowe, z dopłat wspólników w zamian za przyznanie szczególnych uprawnień ich dotychczasowym akcjom, kapitał rezerwowy z aktualizacji wyceny aktywów trwałych, inne kapitały rezerwowe, nie podzielony wynik z lat ubiegłych oraz wynik finansowy roku obrotowego. Zysk po podzieleniu zasila kapitał zapasowy lub/i rezerwowy, strata — odpowiednio zmniejsza. Środki własne w finansowaniu aktywów wyrażają prawa własności do majątku przedsiębiorstwa. W zależności od formy prawnej przedsiębiorstwa kapitał podstawowy, oznaczający wkład pierwotny właściciela (właścicieli), wnoszony na uruchomienie firmy (ewentualnie później podwyższony) nosi różne nazwy: w przedsiębiorstwach jednoosobowych — kapitał właściciela, w spółkach osobowych (jawna, partnerska) — kapitał udziałowy, w spółce komandytowej — suma komandytowa, w spółce komandytowo-akcyjnej — kapitał zakładowy, w spółkach kapitałowych (spółka z ograniczoną odpowiedzialnością i spółka akcyjna) — również kapitał zakładowy, w jednoosobowych spółkach skarbu państwa — kapitał akcyjny, w przedsiębiorstwach państwowych — fundusz założycielski, w spółdzielniach — fundusz udziałowy.

W spółkach, w których odpowiedzialność wobec wierzycieli za zobowiązania spółki co najmniej jednego wspólnika (komandytariusza) czy akcjonariusza jest ograniczona do wysokości wniesionych wkładów (dotyczy spółek komandytowej, komandytowo-akcyjnej, sp. z o.o. i akcyjnej) — wysokość kapitału podstawowego (suma komandytowa, kapitał zakładowy) i każda jego zmiana jako tzw. kapitału gwarancyjnego, podlegają zgłoszeniu do sądu rejestrowego. Przepisy Kodeksu spółek handlowych określają, że od 1 I 2001 minimalna wysokość kapitału zakładowego w sp. z o.o. i komadytowo-akcyjnej wynosi 50 tysięcy zł, w spółce akcyjnej — 500 tysięcy zł.

W przedsiębiorstwach jednoosobowych podwyższenie czy obniżenie kapitału własnego jest przedmiotem autonomicznej decyzji właściciela. W spółkach osobowych kapitał udziałowy może być podwyższony przez zatrzymywania zysków, zwiększenia wkładów dotychczasowych wspólników, przyjmowania nowych wspólników; zmniejszenie udziału kapitałowego wymaga zgody wszystkich wspólników. W spółce z ograniczoną odpowiedzialnością podwyższenie kapitału zakładowego następuje przez podwyższenie wartości nominalnej udziałów istniejących lub ustanowienie nowych, przepisy Kodeksu dopuszczają podwyższenie kapitału zakładowego z kapitału zapasowego lub kapitałów rezerwowych, utworzonych z zysku spółki. Obniżenie kapitału zakładowego w sp. z o.o., przy zachowaniu minimum kapitałowego następuje na podstawie uchwały zarządu i wpisu do rejestru. W spółce akcyjnej zwykłe podwyższenie kapitału zakładowego następuje przez emisję akcji lub podwyższenie wartości nominalnej dotychczasowych akcji, dopuszczalne jest także podwyższenie kapitału zakładowego ze środków kapitału zapasowego lub innych kapitałów rezerwowych, utworzonych z zysku. W spółkach akcyjnych możliwe jest także warunkowe podwyższenie kapitału zakładowego — upoważnienie zarządu spółki na okres do 3 lat do podwyższenia kapitału zakładowego w celu oferowania akcji posiadaczom obligacji zamiennych lub/i pracownikom, członkom zarządu czy rady nadzorczej w zamian za wkłady niepieniężne. Obniżenie kapitału zakładowego w spółce akcyjnej może nastąpić przez zmniejszenie wartości nominalnej akcji, połączenie akcji lub przez umorzenie części akcji (przy zachowaniu najniższej wysokości kapitału zakładowego).

Kapitał obcy, inaczej zadłużenie, najogólniej można zdefiniować jako wszelkiego rodzaju zobowiązania wobec wierzycieli. Przyjmując jako kryterium termin zwrotu, wyróżnia się kapitał obcy długoterminowy o okresie zwrotu powyżej 1 roku i kapitał obcy krótkoterminowy o okresie spłaty do 1 roku. W odróżnieniu od kapitału własnego, który jest wnoszony do przedsiębiorstwa na czas nieoznaczony, kapitał obcy podlega zwrotowi w uzgodnionym w umowie terminie, jest dodatkowym, uzupełniającym źródłem finansowania majątku. Kapitał własny i zobowiązania długoterminowe tworzą kapitał stały.

Dla zachowania stabilności finansowej kapitał stały powinien co najmniej stanowić źródło pokrycia majątku trwałego. Pożądane jest także, aby część aktywów obrotowych była finansowana kapitałem stałym; tak zaangażowany w majątek krótkoterminowy kapitał stały określa się jako kapitał obrotowy lub kapitał pracujący. Przyjmując za kryterium pochodzenie kapitału, wierzycielami przedsiębiorstwa mogą być banki, inwestorzy na rynku finansowym, kontrahenci handlowi, pracownicy. Instrumentami pozyskiwania kapitałów obcych są kredyty bankowe długo- i krótkoterminowe, pożyczki pieniężne, obligacje, kredyty kupieckie, kredyt odbiorcy (przedpłata), kredyty wekslowe, krótkoterminowe papiery dłużne, zobowiązania z tytułu podatków, składek na ubezpieczenia społeczne, wobec pracowników, factoring, forfaiting, leasing, cesja wierzytelności. Korzystanie z kapitału obcego z większości źródeł pociąga za sobą koszty w formie odsetek, które muszą być zapłacone niezależnie od położenia finansowego dłużnika, odmiennie niż w przypadku kapitału własnego, od którego z reguły nie wypłaca się dywidend wówczas, gdy przedsiębiorstwo ponosi straty.

Ze względu na ryzyko, jakie wiąże się z finansowaniem kapitałami obcymi, istotny jest udział zadłużenia w finansowaniu aktywów, zwane dźwignią finansową. W miarę zwiększania się obcego finansowania, rentowność kapitału własnego najpierw rośnie, a następnie spada. Jest to rezultatem zwiększania przez wierzycieli oprocentowania długu, jako rekompensaty za wzrost ryzyka związany ze wzrostem udziału kapitału obcego w strukturze kapitałowej przedsiębiorstwa.

Banki niechętnie udzielają kredytów inwestycyjnych, gdy kapitał własny w relacji do zamierzonego kredytu nie osiąga relacji 1:1 (tzw. złota reguła bankowa). Ogólne normy udziału kapitałów obcych w finansowaniu majątku przedsiębiorstwa mają arbitralny charakter. W każdym przypadku przestrzegana powinna być złota reguła finansowa, wg której kapitał nie może być dłużej związany z danym składnikiem majątku, aniżeli wynosi okres jego pozostawania w przedsiębiorstwie. Oznacza to, że strukturę finansowania współokreśla struktura kapitału rzeczowego. Zróżnicowanie wyposażenia w dobra kapitałowe przedsiębiorstw różnych branż stanowi po części wyjaśnienie różnego stopnia zadłużenia. Istotne znaczenie ma też menedżerski konserwatyzm lub agresywność — predyspozycje do podejmowania ryzyka związanego z dźwignią finansową.

Maria Hajkiewicz-Górecka

J. Ickiewicz Strategia finansowania przedsiębiorstwa, Warszawa 1992;

W. Pazio Jak gospodarować finansami. Ekonomiczne podstawy biznesu, Warszawa 1994;

M. Jerzemowska Kształtowanie struktury kapitału w spółkach akcyjnych, Warszawa 1999;

Kodeks spółek handlowych, Warszawa 2000.

Książki w Księgarni PWNzwiązane z tematem

Kompendium wiedzy o logistyce
Kompendium wiedzy o logistyce
cena rynkowa: 44,90 zł promocja: 38,20 zł
Kompendium wiedzy o społeczeństwie, państwie i prawie (wydanie XI)
Kompendium wiedzy o społeczeństwie, państwie i prawie (wydanie XI)
cena rynkowa: 44,90 zł promocja: 38,20 zł
Kompendium wiedzy o organizacjach międzynarodowych
Kompendium wiedzy o organizacjach międzynarodowych
cena rynkowa: 44,90 zł promocja: 38,20 zł
Wydawnictwo Naukowe PWN Księgarnia Internetowa PWN
Copyright © 2010 WN PWN