Serwis pod patronatem:Nowoczesna Firma
PWN Biznes - Słownik Ekonomiczny

liberalizm

reklama

liberalizm, koncepcja teoretyczna i postawa światopoglądowa oparta na indywidualistycznej koncepcji człowieka i społeczeństwa, głosząca, że wolność [łac. liberalis ‘dotyczący wolności’] i nieskrępowana przymusem politycznym działalność jednostek mają wartość nadrzędną i są najpewniejszym źródłem postępu we wszystkich sferach życia zbiorowego.

To także doktryna partii i ruchów polityczno-społecznych wychodzących z założeń ideologii liberalnej i dążących do zagwarantowania wolności w poszczególnych sferach życia społecznego, zwłaszcza w dziedzinie politycznej (liberalizm polityczny) i ekonomicznej (liberalizm gospodarczy). Mianem liberalizmu określa się również postawę życiową odznaczającą się tolerancją i otwartością na poglądy i postępowanie innych osób i zbiorowości, przeciwstawianą dogmatyzmowi, fanatyzmowi, autorytaryzmowi.

Liberalna myśl społeczno-polityczna

Termin „liberalizm” pochodzi od nazwy hiszpańskiego stronnictwa Liberales [‘wolnościowcy’], które w początku XIX w. domagało się oparcia rządów na podstawach konstytucji gwarantującej wolność jednostki. Z czasem stało się określeniem szerokiego prądu myślowego i ruchów społecznych wyrosłych na jego gruncie. Początki liberalizmu sięgają XVII w. i wywodzą się z twórczości Th. Hobbesa i J. Locke’a. Liberalizm rozpowszechnił się najbardziej w myśli społecznej XIX w. (wcześniej Ch.L. de Montesquieu, A. Smith, następnie F. Bastiat, J. Bentham, B. Constant, J.S. Mill). Wybitnymi kontynuatorami tradycji liberalnej w XX w. są m.in.: I. Berlin, S. de Madariaga, K. Popper, R. Dahrendorf, R. Aron, F. von Hayek, R. Nozick, J. Rawls. Liberalizm za fakt podstawowy przyjmuje istnienie praw naturalnych; za najważniejszą funkcję państwa uważa ich ochronę. Liberałowie głoszą, że wszyscy ludzie są równi, mają te same uprawnienia, oraz że żadna władza nie może tych uprawnień człowiekowi odebrać. W pierwszej kolejności wymieniają prawa do ochrony życia, wolności i do własności. Wśród praw wolnościowych znajdują się: wolność sumienia, przekonań, słowa, zgromadzeń, zrzeszeń i wolność wyboru własnego stylu życia. Prawo posiadania i dysponowania własnością pojmują jako rozszerzenie prawa człowieka do swobodnej działalności gospodarczej, a zarazem jako gwarancję polityczną niezależności jednostki. Wolny rynek gospodarczy jest zarówno warunkiem, jak i składnikiem wolności indywidualnej, a także, według iberalizmu, jedynym, nie opartym na przymusie środkiem koordynującym działalność ekonomiczną w skomplikowanym społeczeństwie przemysłowym; poza tym własność prywatna dopuszcza jak najszerszą dystrybucję władzy i w efektywny sposób chroni przed dużą i uznawaną za niebezpieczną koncentracją władzy.

U podstaw liberalnego państwa stoi równość wszystkich podmiotów życia zbiorowego wobec prawa. Liberałowie uważają, że władza państwowa musi być ograniczona, jej pozycja wyznaczona przez konstytucję (zasada konstytucjonalizmu i rządów prawa) oraz musi być odpowiedzialna przed obywatelami. Najwyższą władzę przyznają sądom, zwłaszcza sądowi najwyższemu lub konstytucyjnemu, badającemu zgodność praw z konstytucją oraz prawami człowieka. Praktyczna zasada sprawowania władzy sprowadza się wg nich do zasady równowagi sił, najwcześniej wyrażonej w konstytucji amerykańskiej, umożliwiającej kontrolę poszczególnych instytucji państwa oraz ograniczanie ich prerogatyw. Ma to na celu uniknięcie sytuacji, w której jakaś siła polityczna uzyskuje pozycję monopolisty. Zasada ta odnosi się również do instytucji prywatnych, z których żadna nie może uzyskać pozycji prawnie uprzywilejowanej, oraz do sfery ekonomii. Rola państwa polega na stanowieniu i ochronie praw we wszystkich dziedzinach ludzkiej aktywności, państwo pozostawia jednocześnie poszczególnym podmiotom życia zbiorowego określenie celów i sposobów swego działania. Liberałowie są zwolennikami państwa sprawnego, aczkolwiek mającego ograniczony zakres kompetencji, którego głównym celem jest ochrona i gwarancja wypełniania podstawowych uprawnień jednostkowych, opowiadają się za autonomią władz lokalnych wszelkich stopni. Istotną cechą państwa liberalnego jest jego neutralność światopoglądowa i wyraźna separacja od wszelkich Kościołów i ideologii. Szczególne znaczenie dla liberalizmu ma ochrona praw mniejszości i przyznanie nadrzędności zasadzie tolerancji.

Liberałowie są przekonani, że jednostka jest źródłem inicjatywy, bogactwa i zmiany. Widzą człowieka jako istotę twórczą, poszukującą, choć niebezkonfliktową. Według liberalizmu każdy człowiek powinien być w stanie podejmować wszelkie decyzje dotyczące własnego życia, które dają się pogodzić z wolnością innych ludzi. Doktryna ta stara się odróżnić sferę prywatną, w której suwerenność jednostki nie może być w żaden sposób ograniczona, i możliwie niewielką sferę publiczną, w której jednostka występuje jako cząstka całości (państwa, narodu). Dominująca jest wśród liberałów postawa racjonalistyczna. Racjonalna i autonomiczna jednostka ma myśleć i decydować samodzielnie, biorąc w pełni odpowiedzialność za swe czyny i słowa. Wolność leżąca u podstaw liberalizmu ma charakter „negatywny”, określa granice wszelkiej władzy bez rozstrzygania, co ze swą wolnością uczyni dana jednostka. Wolność jest ujmowana jako cel, a nie środek i nie da się wymienić na inne wartości, jak bogactwo, oświecenie, moralność. Liberalizm wyraża się postawą antypaternalistyczną — nikt nie może i nie powinien narzucać dorosłej osobie, co ma robić i w co wierzyć. Różnorodność stanowisk ideowych, stylów życia, postaw, ekonomicznych przedsięwzięć jest według liberalizmu zjawiskiem pożądanym i normalnym. Nieuchronnymi zjawiskami są współzawodnictwo oraz konflikt, który powinien być rozwiązywany w duchu kompromisu i tolerancji, zgodnie z przepisami prawa. Wiązała się z tym nadzieja liberałów na postęp, który miał tkwić w wyzwalaniu spontanicznych sił społeczeństwa i ewolucyjnym charakterze zmian społecznych. Liberalizm próbuje określić warunki pokoju zbiorowego, jednostce pozostawia natomiast wybór sposobu osiągania własnego szczęścia. Społeczeństwo liberalne jest nazywane społeczeństwem otwartym.

Fazy rozwoju liberalizmu

Rozróżnia się 2 fazy rozwoju liberalizmu Pierwsza, zwana klasyczną, obejmuje okres od XVII do końca XIX w. Liberalizm przyjął wówczas postać walki o wolność religijną, tolerancję, zasady konstytucyjne (rządy prawa, trójpodział władz, prawa opozycji), o polityczne oraz gospodarcze uprawnienia jednostki. W 1. połowie XIX w. w Europie Zachodniej powstały liberalne partie i ugrupowania głoszące hasła liberalizmu politycznego, np. brytyjska Partia Liberalna. Ruch polityczny i doktryna liberalizmu miały wówczas głównie charakter „negatywny” — wskazywały na konieczność ochrony obywateli przed arbitralną władzą. W polityce gospodarczej zwyciężały zasady liberalizmu gospodarczego. Najszersze poparcie liberalizm zyskał w Wielkiej Brytanii i USA. Na kontynencie europejskim doktryna liberalna z trudem torowała sobie drogę. Zasady wolnego rynku zyskały uznanie we Francji dopiero w III Republice, we Włoszech — po zjednoczeniu państwa. Ani w Niemczech, ani w Rosji liberalizm nie miał szerszego politycznego i intelektualnego poparcia. Zmiana doktryny liberalizmu dokonała się na początku XX w., m.in. pod wpływem krytyki ze strony socjalistów i ruchów katolickich. Zmieniło się też otoczenie społeczne i ekonomiczne. Klasyczny liberalizm był zdecydowanie indywidualistyczny, minimalizował rolę zorganizowanej władzy, był przeciwny etatyzmowi i interwencjonizmowi państwowemu; współczesny liberalizm (neoliberalizm) uwzględnia rolę organizacji i współodpowiedzialnością za los jednostki obarcza społeczeństwo. Neoliberałowie wskazują, że warunkiem korzystania z wolności przez wszystkich obywateli jest równość szans w dostępie do edukacji, kultury oraz zagwarantowanie wszystkim minimum socjalnego. Przypisują państwu znaczną rolę w ochronie elementarnych uprawnień społecznych i ekonomicznych. Kwestionują leseferyzm. Nowy liberalizm wysunął program sterowania ekonomicznymi siłami w celu zapewnienia społecznej sprawiedliwości i stabilizacji. Argumentuje na rzecz ograniczenia rynku wszędzie tam, gdzie dyskryminuje on jednostki z innych względów niż ich własne decyzje. Stąd postulat (np. J. Rawlsa), by każdy rozpoczynał życie z równym udziałem w zasobach społecznych, co oznacza zdecydowany atak na zakorzenione w społeczeństwie nierówności wynikające z pochodzenia klasowego, płci lub rasy. Wymaga to działań afirmatywnych, powszechnej opieki zdrowotnej, darmowego szkolnictwa itd. W ten sposób liberalizm przejął część haseł reformistycznego socjalizmu. Zadaniem polityki liberalnej jest opracowanie i wprowadzenie takich projektów, które biorąc pod uwagę funkcje usługowe państwa, nie zagrażałyby wolności i ogólnemu jego charakterowi jako formy ograniczonej władzy pod rządami prawa. Obie tradycje liberalizmu są dziś żywe i ze sobą współzawodniczą.

Europejskie partie liberalne podjęły nieregularną współpracę w 1. połowie XIX w., ale dopiero 1924 powstało Międzynarodowe Porozumienie Partii Radykalnych i Podobnych Partii Demokratycznych (francuskie Entente Internationale des Partis Radicaux et des Partis Démocratiques Similaires; zakończyło działalność 1934). W 1947 powstała Międzynarodówka Liberalna.

Paweł Śpiewak

Liberalizm w Polsce

W polskiej myśli politycznej liberalizm pojawił się na początku XIX w., a jego rozwój nastąpił w Królestwie Polskim. Pierwszym ugrupowaniem politycznym odwołującym się do liberalizmu byli kaliszanie. Jednocześnie z działaniami kaliszan aktywność politycznej prowadzili politycy mieszkający na ziemiach Rzeczypospolitej Krakowskiej, m.in. publicysta H. Meciszewski i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego W. Litwiński.

Po upadku powstania listopadowego 1830–31 głównym ośrodkiem polskiego liberalizmu stało się Wielkie Księstwo Poznańskie, gdzie działali K. Libelt i A. Cieszkowski. Pierwszy z nich, związany z radykalnym ruchem reform demokratycznych, stał się obrońcą nie tylko niezbywalnych praw przysługujących jednostce, ale i szermierzem polskości. Cieszkowski był organizatorem i przewodniczącym Ligi Polskiej, która stawiała sobie za cel obronę narodową i ekonomiczną interesów polskich środkami legalnymi przez inicjowanie i subsydiowanie organizacji społeczno-kulturalnych, gospodarczych i oświatowych.

Po uzyskaniu 1867 autonomii politycznej przez ziemie polskiego zaboru austriackiego w kręgach liberalnych nastąpiło wyraźne ożywienie. Pełnię rozwoju liberalizm przeżywał w latach 80. i 90. Ważną rolę odegrał w nim T. Romanowicz, redaktor krakowskiej „Nowej Reformy”; wśród jego najbliższych współpracowników znaleźli się: T. Rutowski, A. Asnyk, S. Szczepanowski, M. Pawlikowski, A. Sokołowski, F. Weigel, K. Srokowski. Głównymi postulatami galicyjskich liberałów była walka o upowszechnienie praw wyborczych, reformę samorządu terytorialnego oraz dokumentowanie wszelkich przejawów łamania konstytucyjnych praw obywatelskich przez władze państwowe.

Na ziemiach zaboru rosyjskiego liberalizm zaczął się rozwijać pod koniec XIX w. Jego głównym propagatorem był A. Świętochowski, redaktor „Prawdy”.

W okresie międzywojennym najważniejszym ośrodkiem liberalizmu był Kraków. Przywódcą środowiska liberałów, zwanego krakowską szkołą ekonomiczną, skupionego głównie w Krakowskim Towarzystwie Ekonomicznym, był A. Krzyżanowski. Do jego wychowanków należeli m.in. A. Heydel i F. Zweig. Głównym postulatem krakowskich liberałów była walka z etatyzmem, nadmiernym interwencjonizmem państwowym oraz zacofaniem gospodarczym. Charakterystyczne dla myśli politycznej tej szkoły były próby nasycenia liberalizmu klasycznego elementami refleksji właściwej keynesizmowi (Zweig), myśli narodowej (Heydel) oraz filozofii chrześcijańśkiej (Krzyżanowski). Przedstawiciele szkoły zdecydowanie odrzucali tzw. liberalizm integralny, utożsamiany wg nich z doktryną skrajnie indywidualistyczną oraz modelem państwa pełniącego jedynie funkcję „stróża nocnego” (klasyczna ekonomia polityczna), ponieważ w sytuacji zagrożenia bolszewizmem i faszyzmem, mógł te zagrożenia potęgować. Liberalną orientację reprezentowało również środowisko skupione wokół wydanych w Warszawie „Wiadomości Literackich” (m.in. T. Boy-Żeleński, A. Słonimski).

W latach 1945–80 poglądy liberalne oficjalna propaganda przypisywała klasie wyzyskiwaczy — kapitalistów, a „liberałami” nazywano działaczy partyjnych przeciwstawianych ortodoksom leninowsko-marksistowskim. Za jedynego wojującego publicznie liberała czasów komunizmu uznaje się S. Kisielewskiego, publicystę związanego z „Tygodnikiem Powszechnym”.

W latach 80. nastąpiło odrodzenie myśli liberalnej związane z krótkim okresem legalnej działalności Solidarności. Pojawiło się kilka środowisk politycznych odwołujących się do liberalizmu. Do najważniejszych należały Krakowskie Towarzystwo Ekonomiczne (M. Dzielski, T. Syryjczyk) oraz Grupa Liberałów Gdańskich (D. Tusk, J. Lewandowski), z której wyłonił się Kongres Liberalno-Demokratyczny (KL-D). Współcześnie wśród polskich ugrupowań liberalnych można wyróżnić 2 główne nurty. Pierwszy jest związany z klasycznym XIX-wiecznym liberalizmem politycznym i ekonomicznym; niektórzy dostrzegają w nim skazę oświeceniową (ambiwalentny stosunek do Kościoła) i pozytywistyczną (utylitaryzm); reprezentuje go przede wszystkim Unia Wolności oraz byli działacze KL-D, którzy powołali do życia Platformę Obywatelską. Drugi nurt nawiązuje do filozofii politycznej E. Burke’a, poszukuje mocnych fundamentów doktrynalnych w systemie wartości chrześcijańskich, a w warunkach polskich dąży do całkowitego pojednania liberalizmu z Kościołem katolickim (Ruch Stu, Stronnictwo Konserwatywno-Ludowe, Unia Polityki Realnej). Liberalzm polski nigdy nie miał charakteru liberalizmu integralnego, tj. doktryny bezpośrednio opierającej się na klasycznej ekonomii politycznej, indywidualizmie, niewyróżniającej jakiegokolwiek systemu światopoglądowego. W XIX w. wyraźny wpływ na polską myśl polityczną wywarła kwestia walki o niepodległość, dlatego suweren polski zawsze przybierał postać narodu w sensie obiektywnym; polska myśl liberalna nie traktowała narodu jako wspólnoty powstałej w wyniku umowy społecznej (np. aktu konstytucji). Współcześnie także, mimo zapisów konstytucyjnych, w świadomości społecznej naród polski funkcjonuje jako wspólnota ukształtowana przez historię, m.in. dlatego na gruncie polskim nie zyskuje popularności filozofia liberalna reprezentowana przez J. Rawlsa i jego zwolenników. Zacofanie gospodarcze ziem polskich w XIX w. było spowodowane późnym przeprowadzeniem reform uwłaszczeniowych, brakiem własnego kapitału, eksploatacją gospodarczą ze strony zaborców. Okres międzywojenny niewiele pod tym względem zmienił, a lata 1945–89, mimo wielkich inwestycji w sferze przemysłowej, przyczyniły się jedynie do utrwalenia archaicznej struktury społecznej. Dominująca rola warstwy robotników wielkoprzemysłowych oraz warstwy chłopskiej wymusza dostosowywanie programów politycznych i gospodarczych do roszczeniowych postaw tych warstw, co z góry wyklucza popularność ugrupowań liberalnych głoszących zasady gospodarki wolnorynkowej.

Specyfika polskiego liberalizmu wynika w dużej mierze z ogólnej kultury i wiedzy politycznej społeczeństwa polskiego. Przerwanie procesu kształtowania się społeczeństwa obywatelskiego (1795–1918 i 1939–89) pozbawiło wiele pokoleń Polaków możliwości zdobycia wiedzy i umiejętności korzystania z procedur demokratycznych i ponoszenia z tego tytułu odpowiedzialności, m.in. dlatego dużą popularnością cieszą się ugrupowania odżegnujące się od postulatów indywidualistycznych. Na kształt polskiego liberalizmu miał i ma wpływ stosunek do katolicyzmu. Wzajemna wrogość liberalizmu i katolicyzmu, właściwa dla XIX w., została zastąpiona nieufnością wobec propozycji aksjologicznych (dotyczących sfery wartości). Zderzenie katolicyzmu i liberalizmu powoduje w warunkach polskich powstawanie ugrupowań liberalnych aprobujących liberalne zasady gospodarki wraz z kodeksem moralności chrześcijańskiej oraz ugrupowań ulegających tzw. protestantyzacji (przejmowanie części systemu wartości chrześcijańskiej, zwłaszcza dotyczących sfery relacji międzyludzkich, i odrzucanie lub przemilczanie instytucjonalnej roli Kościoła), bliskich nurtowi utylitarystycznemu.

Włodzimierz Bernacki

B. i M. Sobolewscy Myśl polityczna XIX i XX w. Liberalizm, Warszawa 1978;

F.A. von Hayek Konstytucja wolności, wydane poza cenzurą, Warszawa 1987;

T. Stegner Liberałowie Królestwa Polskiego 1904–1915, Gdańsk 1990;

J. Lewandowski Neoliberałowie wobec współczesności, Gdynia 1991;

P. Śpiewak Ideologie i obywatele, Warszawa 1991;

B. Benedykciuk, R. Kołodziejczyk Tradycje liberalne w Polsce, Warszawa 1993;

M. Novak Liberalizm — sprzymierzeniec czy wróg Kościoła, Poznań 1993;

K. Popper Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, t. 1–2, Warszawa 1993;

I. Berlin Cztery eseje o wolności, Warszawa 1994;

J. Grey Liberalizm, Kraków 1994;

J. Szacki Liberalizm po komunizmie, Kraków 1994;

M. Janowski Polska myśl liberalna do 1918, Kraków–Warszawa 1998;

W. Kymlicka Współczesna filozofia polityczna, Kraków 1998;

A. Jaszczuk Liberalna Atlantyda. Główne nurty liberalizmu polskiego 1870–1930, Warszawa 1999;

Liberalizm u schyłku XX wieku, red. J. Miklaszewska, Kraków 1999;

A. Szachaj Jednostka czy wspólnota?, Warszawa 2000.

Książki w Księgarni PWNzwiązane z tematem

Kultura biznesu
Kultura biznesu
cena rynkowa: 39,90 zł promocja: 33,90 zł
Gospodarka samorządu terytorialnego
Gospodarka samorządu terytorialnego
cena rynkowa: 39,90 zł promocja: 33,90 zł
Biznes, etyka, odpowiedzialność
Biznes, etyka, odpowiedzialność
cena rynkowa: 59,90 zł promocja: 50,90 zł
Wydawnictwo Naukowe PWN Księgarnia Internetowa PWN
Copyright © 2010 WN PWN