Serwis pod patronatem:Nowoczesna Firma
PWN Biznes - Słownik Ekonomiczny

rolnictwo

rolnictwo

Spis tematów hasła
Tabele
  • Rolnictwo. Dynamika światowej produkcji mięsa
  • Rolnictwo. Dynamika światowej produkcji warzyw i owoców
  • Rolnictwo. Dynamika światowej produkcji zbóż
  • Rolnictwo. Kraje o największym udziale sadów i plantacji w powierzchni ogólnej
  • Rolnictwo. Kraje o największym udziale łąk i pastwisk w powierzchni ogólnej
  • Rolnictwo — kraje o największej powierzchni gruntów ornych
  • Rolnictwo — kraje o największej powierzchni łąk i pastwisk
  • Rolnictwo — kraje o największej powierzchni sadów i plantacji
  • Rolnictwo. Kraje o najmniejszym udziale powierzchni gruntów ornych w powierzchni ogólnej
  • Rolnictwo. Kraje o największym udziale gruntów ornych w powierzchni ogólnej
  • Rolnictwo. Kraje o najwiekszej liczbie traktorów
  • Rolnictwo. Kraje o największym zużyciu nawozów
  • Rolnictwo — najważniejsze daty z historii
  • Rolnictwo. Najwięksi producenci mięsa
  • Rolnictwo. Najwięksi producenci zbóż
  • Rolnictwo. Najwięksi producenci warzyw i owoców
  • Rolnictwo. Struktura produkcji zbóż
  • Rolnictwo. Struktura produkcji używek
  • Rolnictwo. Struktura produkcji ważniejszych owoców
  • Rolnictwo. Struktura produkcji najważniejszych roślin oleistych
  • Rolnictwo. Struktura produkcji roślin bulwiastych
Hasła powiązane
reklama

rolnictwo, jedna z najstarszych i podstawowych dziedzin gospodarki, której głównym celem jest dostarczenie człowiekowi żywności do bezpośredniej konsumpcji lub po przetworzeniu w zakładach przemysłu spożywczego, ponadto produkowanie surowców przemysłowych (np. włókna roślinnego i zwierzęcego, skór surowych, używek) w celu zaspokojenia innych (nieżywnościowych) potrzeb człowieka.

Pojęciu „rolnictwo” nadaje się różny zakres; w węższym znaczeniu obejmuje ono produkcję roślinną z upraw polowych i plantacyjnych, z sadownictwa, warzywnictwa oraz produkcję zwierzęcą uzyskiwaną w chowie zwierząt gospodarskich, pszczelarstwie i rybactwie śródlądowym; w szerszym znaczeniu rolnictwo obejmuje również przetwórstwo produktów roślinnych i zwierzęcych (domowe, wiejskie) oraz działalność jednostek obsługi rolnictwa (przedsiębiorstwa i zakłady usługowe); występuje również pojęcie kompleksu gospodarki żywnościowej, utożsamiane z rolnictwem w najszerszym znaczeniu, obejmujące również przemysły wytwarzające środki produkcji dla rolnictwa (np.: ciągniki, maszyny, narzędzia rolnicze, nawozy sztuczne, chemiczne środki ochrony roślin), przetwórstwo rolno-spożywcze, handel rolny (skup i zaopatrzenie), obrót artykułami żywnościowymi oraz gastronomię.

Wraz z rozwojem gospodarczym zmieniała się rola rolnictwa w wytwarzaniu żywności. We wcześniejszych okresach żywność była produkowana prawie całkowicie przez rolników; wkład innych działów gospodarki, w formie dostarczanych narzędzi oraz w zakresie przetwarzania płodów rolnych, był niewielki. Obecnie w krajach wysoko rozwiniętych w wytwarzaniu żywności uczestniczy, poza rolnictwem, wiele innych działów gospodarki, a w wartości finalnej produktów żywnościowych dostarczanych konsumentowi wkład rolnika wynosi (zależnie od produktu) zaledwie od połowy do 1/5; praca rolnika stała się tylko jednym z wielu ogniw kompleksu gospodarki żywnościowej. Rolnictwo w dużym stopniu determinuje też sposób życia ludności w niej zatrudnionej; jest to widoczne zwłaszcza w rodzinnych gospodarstwach rolnych (chłopskich i farmerskich), które są najpowszechniej występującą na świecie formą gospodarowania w rolnictwie. W gospodarce chłopskiej gospodarstwo rolne było ściśle powiązane z gospodarstwem domowym. W nowoczesnych i w pełni skomercjalizowanych gospodarstwach farmerskich gospodarstwo rolne, będące formą przedsiębiorstwa, jest oddzielone organizacyjnie i finansowo od gospodarstwa domowego farmera.

Rolnictwo wykorzystuje stale rozszerzający się zespół dyscyplin nauk rolniczych; są to: gleboznawstwo i chemia rolna, hodowla roślin, uprawa roli i roślin, fitopatologia, hodowla i chów zwierząt, weterynaria, melioracje, maszynoznawstwo rolnicze, budownictwo wiejskie, ekonomika i organizacja przedsiębiorstw rolnych, ekonomika rolnictwa, polityka agrarna, socjologia wsi itp. Podstawą nauk rolniczych są nie tylko nauki przyrodnicze, jak: chemia i biochemia, zoologia i botanika, fizjologia i genetyka, geologia i fizyka oraz osiągnięcia techniki, ale także nauki społeczne, jak ekonomika i organizacja przedsiębiorstw, ekonomia, polityka gospodarcza, socjologia.

Obecnie coraz więcej zwolenników pozyskuje koncepcja rolnictwa, uwzględniająca wymogi ekologiczne środowiska oraz zmierzająca do poprawy jakości i zdrowotności produktów rolnych i artykułów żywnościowych; istnieją liczne formy rolnictwa alternatywnego, np. rolnictwo biodynamiczne, rolnictwo ekologiczne, rolnictwo naturalne, rolnictwo integrowane, rolnictwo organiczno-biologiczne i inne; koncepcja rolnictwa alternatywnego powstała w krajach wysoko uprzemysłowionych o rozwiniętej produkcji rolnej pod wpływem społecznych ruchów ekologicznych; obecnie w Europie wysoki odsetek gospodarstw ekologicznych występuje w Austrii, Szwajcarii, Finlandii, Szwecji i Danii. Pierwsze polskie gospodarstwo ekologiczne założył 1930 S. Karłowski w Szelejewie koło Gostynina; idee rolnictwa alternatywnego w Polsce ponownie zaczęto promować na przełomie lat 70. i 80.; 1989 powstało Stowarzyszenie Producentów Żywności Metodami Ekologicznymi EKOLAND, będące członkiem Międzynarodowej Ferderacji Rolnictwa Ekologicznego (IFOAM); wg szacunków w Polsce jest ok. 500 gospodarstw ekologicznych; w sezonie 2000/2001 certyfikat EKOLANDU miały 183 gospodarstwa o łącznej powierzchni 6380,52 ha; 2001 została uchwalona ustawa o rolnictwie ekologicznym.

W 2000 światowa powierzchnia gruntów ornych stanowiła ok. 1,4 mld ha (10,4% powierzchni lądowej), powierzchnia sadów — 0,13 mld ha (0,01% powierzchni lądowej); ludność rolnicza stanowiła 42,4% ogółu ludności, ludność zawodowo czynna w rolnictwie — 21,8%; do krajów o najwyższym zatrudnieniu w rolnictwie należały: Chiny (40,1%), Tajlandia (33,6%), Indie (26,1%), Indonezja (23,4%), Turcja (21,6%); najmniej ludności zawodowo czynnej w rolnictwie było w Belgii i Luksemburgu (0,8%), Wielkiej Brytanii (0,9%), Słowenii (1,0%), USA (1,1%), Izraelu i Niemczech (1,2%), Kanadzie (1,3%), Francji (1,5%), Niderlandach (1,6%), Szwecji (1,7%); kraje ekonomicznie rozwinięte zużywały ponad 60% środków produkcji pochodzenia przemysłowego wytwarzanych na świecie i dysponowały największymi nadwyżkami produktów rolnych; w pozostałych krajach utrzymuje się niski poziom inwestowania i wielokrotnie niższe zużycie środków produkcji pochodzenia przemysłowego oraz niedobór artykułów żywnościowych.

Dynamiczny rozwój rolnictwa światowego nie rozwiązał problemów rolników i farmerów. Sektor rolny, jako ekonomicznie słabszy, traci corocznie znaczną część wytworzonej wartości dodanej. Ceny surowców rolnych realnie spadają w ogromnej większości krajów świata, w tym również w krajach wysoko rozwiniętych. Niewydolność dochodowa rolnictwa wymusiła na rządach poszczególnych krajów subwencjonowanie rolnictwa, co z kolei staje się źródłem dalszych konfliktów. Prawie wszystkie kraje świata prowadzą politykę protekcyjną względem rolnictwa, chroniąc poszczególne rynki przed importem żywności; państwa te finansują również procesy inwestycyjne w rolnictwie i jego otoczeniu. Przykładem bardzo rozwiniętej polityki protekcyjnej w stosunku do rolnictwa jest polityka UE.

Historia

Do II wojny światowej. Prymitywna uprawa roli w formie kopieniactwa pojawiła się ok. 8 tysięcy lat p.n.e. na Bliskim Wschodzie, ok. 6 tysięcy lat p.n.e. w Chinach i Indiach; pod koniec III tysiąclecia p.n.e. rolnictwo upowszechniło się w całej Eurazji (bez terenów północnych) i w północnej Afryce; niezależnie i nieco później rolnictwo rozwinęło się w Ameryce Środkowej. Początkowo do spulchniania gleby stosowano kopaczkę, później motykę zaopatrzoną w ostrze z rogu, potem z oszlifowanego kamienia. Ziarna zasypywano broną gałęziową, do zbioru służył sierp o ostrzu krzemiennym. Początkowo uprawiano głównie zboża: proso, pszenicę i jęczmień. W celu rozszerzania niewielkich pól kopieniaczych na terenach zalesionych przechodzono do gospodarki żarowej, związanej zwykle z jednopolówką; na terenach stepowych wprowadzano gospodarkę przemienno-odłogową, a następnie odłogową. W końcu neolitu pojawiło się prymitywne radło. Od VI tysiąclecia p.n.e. postępowało udomowianie zwierząt (bydło, owce, kozy, później trzoda chlewna, osły); bydło, początkowo wykorzystywane także do młócenia zboża (oprócz cepa), po rozpowszechnieniu się radła stało się główną siłą pociągową w rolnictwie W III tysiącleciu p.n.e. w Azji wyodrębniło się pasterstwo. Ważnym przełomem w uprawie roli było zastosowanie narzędzi metalowych — od przełomu III i II tysiąclecia p.n.e. z brązu, od około 1000 p.n.e. z żelaza (głównie na Bliskim Wschodzie). Pojawiły się metalowe motyki, także łopaty, które zostały wyparte przez radła z żelazną radlicą, a od czasów rzymskich — także przez płużyce; sierp otrzymał niewielkie metalowe ostrze, a kilka wieków p.n.e. zaczęto używać półkoska do wycinania traw. Od ok. 2000 p.n.e. pojawiły się w Egipcie i Azji Mniejszej stale udoskonalane żarna, od ok. 120 p.n.e. w starożytnym Rzymie — młyny wodne. Zaczęto uprawiać nowe zboża: najwcześniej ryż w południowo-wschodniej Azji, kukurydzę w Ameryce, w epoce brązu — żyto i owies (w Afryce sorgo), później — także grykę; uprawiano len i konopie, w Azji — bawełnę. Coraz częściej woły były główną siłą pociągową; przypuszczalnie 8–6 tysięcy lat p.n.e. w Europie i Azji udomowiono konie, lecz ich używanie w rolnictwie postępowało bardzo powoli, najpierw tylko w Azji Środkowej (Iran, Turkmenistan). Dokonywała się ewolucja systemu uprawy roli — oprócz różnych typów gospodarki odłogowej pojawił się system ugorowy, w którym długoletnie odłogowanie skrócono do 1–3 lat, co dało początek dwupolówce. Postęp w rolnictwie następował bardzo nierównomiernie, zarówno w czasie, jak i w przestrzeni.

Na ziemiach polskich ok. 4500 p.n.e. pojawiło się kopieniactwo i było głównym systemem uprawy roli aż do ok. 1800 p.n.e. Uprawiano przede wszystkim pszenicę, jęczmień, proso i żyto. Dość wcześnie wprowadzono gospodarkę żarową. Prawdopodobnie od ok. 1700 p.n.e. zaczęło się upowszechniać radło. Od VI w. p.n.e. w narzędziach rolniczych żelazo zastępowało brąz, wówczas też rozpowszechniała się gospodarka przemienno-odłogowa.

W średniowieczu w Europie wraz z powstawaniem dużych organizmów państwowych formowała się wielka własność ziemska należąca do władców, arystokracji, Kościoła. Obszary dóbr były podzielone na grunty pańskie i chłopskie oraz nieużytki (m.in. lasy), wykorzystywane wspólnie przez dwór i chłopów. Gospodarstwa chłopskie były obciążone na rzecz właściciela świadczeniami w naturze (daniny) i robociźnie (pańszczyzna). Taki system ukształtował się VII–X w. w zachodniej Europie, a do XII–XIII w. — we wschodniej. W zachodniej Europie od XII w., a we wschodniej od XIII w. w świadczeniach chłopów coraz mniejszą rolę odgrywała robocizna, a coraz większą — czynsz w pieniądzu. Od końca XV w. pogłębiała się różnica między zachodnią a wschodnią Europą; na zachód od Łaby, wraz z procesem czynszowania, następowało rozluźnianie poddaństwa chłopów; na wschód od Łaby dokonywał się proces odwrotny — zaprzestano czynszowania chłopów i zwiększano rozmiary pańszczyzny, co doprowadziło do powstania folwarków opartych na robociźnie poddanych chłopów.

Ewolucja narzędzi rolniczych następowała powoli. Na wielu obszarach do końca średniowiecza posługiwano się radłem, zastępowanym później płużycą, chociaż na zachodzie Europy już we wczesnym średniowieczu z radła powstał pług z żelaznym lemieszem; we wschodniej Słowiańszczyźnie posługiwano się sochą. W sprzęcie zbóż dominował sierp, do ścinania traw używano półkoska, następnie kosy, która od XVII w. w niektórych rejonach zaczęła wypierać sierp. W upowszechnianiu nowych narzędzi przodowały Niderlandy i Anglia. Do wyrobu mąki i kaszy od XII w. w zachodniej Europie służyły rozpowszechniające się młyny wodne, a od XIII w. — także wiatraki (młynarstwo). Wśród roślin uprawnych od końca XVI w. w krajach południowej Europy zaczęła się upowszechniać kukurydza, a na zachodzie Europy — rośliny pastewne, od połowy XVIII w. także ziemniaki. Zmieniał się system rolny: początkowo dominowała dwupolówka, w państwie Karolingów w IX w. pojawiła się trójpolówka ugorowa, która znacznie później rozpowszechniła się w większości krajów europejskich, najpóźniej na południu i w Skandynawii. W XVII w. w Niderlandach pojawiła się wielopolówka ugorowa, a po upowszechnieniu się uprawy roślin pastewnych — trójpolówka bezugorowa, znana już w XVI w. w Anglii. Główną siłą pociągową do XVIII w. był wszędzie wół roboczy, od XVI w. coraz częściej zastępowany przez konie. Znaczny wzrost zbiorów zbóż i in. roślin uprawnych dokonał się prawie wyłącznie przez zwiększanie obszaru pól. Średnie plony w Europie XV–XVI w. były niewiele wyższe niż XIII–XIV w., wynosząc 3–4 ziaren z 1 wysianego. W wiekach późniejszych wydajność ziemi wzrastała szybciej, zwłaszcza w Niderlandach i Anglii, gdzie w XVIII w. plony wynosiły ok. 10 ziaren; na innych obszarach zachodniej Europy i Skandynawii liczyły one ok. 6–7 ziaren, we wschodniej Europie 4–5 ziaren z 1 wysianego.

W Azji poziom rolnictwa podniósł się tylko w Chinach i Indiach. W Chinach upowszechniły się nowe uprawy, m.in.: herbaty, bawełny, trzciny cukrowej, a od XVII w. — kukurydzy; na południu kraju dzięki pracom melioracyjno-irygacyjnym zaczęto uzyskiwać 2-krotne w ciągu roku zbiory ryżu. W Indiach wysoki poziom uprawy roli osiągnięto w 2. połowie XVII w., gdy zaczęto stosować pług, nawożenie gruntów i gospodarkę bezugorową. W XI–XIV w. znaczne zbiory zbóż uzyskiwano w Egipcie. Na innych obszarach Azji, Afryki i w Ameryce rozwój rolnictwa był w całym tysiącleciu bardzo powolny. W Ameryce po jej podboju przez Europejczyków powstały liczne wielkie gospodarstwa rolne oparte głównie na pracy niewolniczej (zwłaszcza Murzynów z Afryki) i monokulturze (trzcina cukrowa, bawełna). Na potrzeby własne uprawiano głównie kukurydzę, tylko na wschodnich wybrzeżach Ameryki Północnej osadnicy upowszechniali od XVII w. pszenicę, owies i jęczmień, a także hodowlę bydła i koni.

W Polsce rozwój rolnictwa przebiegał w sposób zbliżony do innych obszarów na wschód od Łaby. Od XII w. dominowały wielkie posiadłości typu feudalnego, w XIII w. rozpoczął się proces czynszowania, zahamowany w końcu XV w., później rozwinęły się folwarki. Od końca XII w. radło było powoli wypierane przez płużyce, pług i sochę (na terenach wschodnich). Podstawowym narzędziem przy sprzęcie zbóż był sierp, w XIV w. pojawiła się kosa, która do XVIII w. służyła do ścinania traw; przy młóceniu używano cepów. Główną siłą pociągową stały się woły, od XVI w. pojawiały się konie robocze (sprzężaj). Największe obszary zajmowały uprawy żyta i owsa, chociaż liczba uprawianych roślin stale wzrastała. Od X w. dwupolówka wypierała system przemienno-odłogowy, od XIV w. coraz powszechniej stosowano trójpolówkę ugorową. Wzrost zbiorów dokonywał się przez rozszerzanie gruntów ornych (zwłaszcza XIII–XIV w.), głównie w rezultacie karczunku lasów i zarośli.

Do połowy XIX wieku rolnictwo stanowiło główne źródło utrzymania zdecydowanej większości ludności. W XIX w., w wyniku eksplozji demograficznej i coraz szybszego procesu urbanizacji, odsetek ludności rolniczej zmniejszał się, a produkcja rolna rosła szybciej niż ogólna liczba ludności — głównie w wyniku tzw. rewolucji agrarnej (zwłaszcza 1850–1914). Dokonały się zasadnicze przemiany struktury społeczno-gospodarczej wsi. W Europie polegały one na zniesieniu poddaństwa chłopów i ich uwłaszczeniu (czasem wywłaszczeniu), najwcześniej w Anglii (do XVIII w.), potem w zachodniej Europie, a na wschód od Łaby dopiero 1848–80. Ziemia stała się indywidualną własnością bądź chłopów, bądź dawnego posiadacza. W Ameryce główną rolę odegrało zniesienie niewolnictwa (do 1888). Wszędzie zaczęła dominować produkcja rynkowa. Ukształtowały się różne formy gospodarstw rolnych. W zachodniej Europie (poza Wielką Brytanią) zanikały dawne wielkie majątki, rozwijały się duże gospodarstwa chłopskie. Na wschód od Łaby przetrwały duże folwarki korzystające z pracy najemnej, a wśród bardzo licznych gospodarstw chłopskich następował proces rozwarstwienia; podobnie było w Chinach i Indiach. W Ameryce w strefie umiarkowanej rozwijały się duże gospodarstwa farmerskie oparte na pracy rodzinnej; na obszarach gorących utrzymały się wielkie gospodarstwa, które po zniesieniu niewolnictwa przekształcały się w kapitalistyczne plantacje oparte na pracy najemnej.

Wielkiej przemianie uległy narzędzia rolnicze; udoskonalany pług żelazny, znany w Anglii od XVIII w., coraz szybciej wypierał sochy, płużyce i pługi drewniane, podobnie brona żelazna — brony drewniane lub tylko z żelaznymi kolcami. W zachodniej Europie i USA w 1. połowie XIX w, a na innych obszarach w wielkich majątkach w 2. połowie XIX w. upowszechniła się stalowa kosa; w gospodarstwach chłopskich do 1918 dominował sierp. Znaczny wzrost wydajności pracy rolników przyniosło zastosowanie maszyn rolniczych: w końcu XVIII w. skonstruowano siewnik konny (wprowadzany bardzo powoli) oraz kieratową młocarnię, stosowaną w 2. połowie XIX w. już we wszystkich większych gospodarstwach; w latach 30. XIX w. pojawiły się żniwiarki, najszybciej upowszechnione w USA. Wszędzie, szczególnie od połowy stulecia, woły pociągowe zastępowano końmi; zaczęto korzystać z silników parowych i spalinowych; 1830 w USA, Wielkiej Brytanii i Francji pojawiły się pierwsze ciągniki parowe, od 1889 w USA — spalinowe (dopiero od 1917 produkowane seryjnie). Zmieniał się też system uprawy — od lat 70. XIX w. w zachodniej Europie powszechna stała się gospodarka bezugorowa z przewagą systemu płodozmiennego; na pozostałych obszarach Europy prawie do końca wieku przeważała jeszcze trójpolówka ugorowa.

Zmieniała się struktura upraw na korzyść roślin niezbożowych, które przy systemie płodozmiennym objęły połowę gruntów ornych (w XVII w. ok. 10%). W Europie szybko upowszechniła się uprawa ziemniaków, roślin pastewnych i buraków cukrowych, rozwinęło się warzywnictwo i sadownictwo. Na całym świecie w krajach o ciepłym klimacie coraz większe tereny obejmowała uprawa bawełny, trzciny cukrowej, winorośli i tytoniu. Wśród zbóż szczególnie powiększały się uprawy kukurydzy, także pszenicy i ryżu, malały — żyta, gryki, prosa, także roślin strączkowych (ważnych nadal na wschodzie Europy). Wzrastała wydajność gleby, głównie w rezultacie stosowania od 2. połowy XIX w. nawozów mineralnych; największe postępy uzyskano w Holandii, Belgii, Danii i na Wysp Brytyjskich, także w Niemczech i Szwecji, gdzie na początku XX w. plony zbóż z 1 ha przekraczały 20 q (w Rosji ok. 7 q). Drugim czynnikiem wielkiego wzrostu produkcji rolnej w XIX w. było niespotykane dotąd rozszerzenie areału użytków rolnych. Do połowy XIX w. był to głównie rezultat likwidacji ugorów, odłogów, części nieużytków oraz wycinania lasów; od 2. połowy XIX w. do 1918 zwiększenie obszaru gruntów ornych i pastwisk następowało na olbrzymich terenach dotąd nie zagospodarowanych, co całkowicie zmieniło obraz terytorialnego rozmieszczenia produkcji rolnej. W Europie proces ten dokonywał się zwłaszcza w południowej i wschodniej części Rosji, w krajach naddunajskich i bałkańskich; poza Europą — najpierw w USA, później w Argentynie, Kanadzie, Australii i wielu innych krajach. Największym producentem zbóż i bawełny stały się USA, gdzie dzięki ogromnemu rozpowszechnieniu maszyn rolniczych uzyskano najwyższy stopień wydajności pracy w rolnictwie. Nadwyżki produkcji rolnej zaczęły od początku lat 70. XIX w. napływać do zachodniej i północnej Europy, co powodowało dużą obniżkę cen (głównie zboża) i kryzys agrarny; dopiero 1896 przywrócono równowagę między podażą a popytem. Przez cały XIX w. szybko rosło znaczenie hodowli zwierząt gospodarskich: powiększało się ich pogłowie, poprawiała jakość — przyrost uzyskiwanego mięsa, mleka, wełny itp. był o wiele większy niż wzrost pogłowia. Rozwijała się głównie hodowla bydła i trzody chlewnej, zwłaszcza od początków kryzysu agrarnego, gdy hodowla stała się bardziej opłacalna niż uprawa zbóż; w Europie do 1870 szybko powiększało się też pogłowie owiec, później nastąpił regres. Ogromny rozwój hodowli nastąpił od połowy XIX w. w Ameryce i Australii (szczególnie po 1880, gdy stał się możliwy transport mięsa mrożonego).

Na ziemiach polskich w 2. połowie XIX w. zarysowały się 2 drogi rozwoju rolnictwa: w zaborze pruskim był on szybszy niż w zaborach rosyjskim i austriackim, co było spowodowane wcześniejszym uwłaszczeniem chłopów w zaborze pruskim, a także przynależnością ziem polskich do państw o różnym poziomie gospodarczego rozwoju. W Galicji rozwój rolnictwa dodatkowo hamowała olbrzymia liczba gospodarstw karłowatych i małorolnych; w Królestwie Polskim podobnie działał napływ tanich artykułów żywnościowych z innych części państwa rosyjskiego; w obu tych zaborach długo utrzymywał się tradycyjny system uprawy roli — na początku XX w. zabór pruski miał zdecydowanie wyższą wydajność pracy rolnika (m.in. dzięki znacznej mechanizacji), wydajność ziemi (dzięki powszechnemu stosowaniu nawozów mineralnych) oraz poziom hodowli; np. 1909–13 w Galicji z 1 ha zbierano średnio 11,8 q pszenicy, w Królestwie Polskim — 12,4, a w zaborze pruskim — 21,0 (w całych Niemczech — 21,4 q, w Austrii — 13,6 q).

W 1918–39 rozwój światowego rolnictwa był hamowany przez ogólnie niekorzystne warunki rozwoju ekonomicznego świata (wielki kryzys gospodarczy 1929–34) oraz słabe tempo rozwoju przemysłu, handlu i urbanizacji. Mały odpływ ludności wiejskiej do miast powiększał przeludnienie wsi, na której w wielu krajach występowało jawne i utajone bezrobocie, zwłaszcza w południowej i środkowej Europie oraz na Bliskim Wschodzie i Dalekim Wschodzie. Proces ten narastał, mimo że w wielu krajach Europy przeprowadzono reformę rolną. Jednocześnie występował „głód ziemi”, gdyż światowa powierzchnia użytków rolnych 1934–38 była tylko o 14% większa niż 1909–13. Niekorzystna dla rozwoju rolnictwa była także powiększająca się rozpiętość między cenami produktów rolnictwa i przemysłu (tzw. nożyce cen) na niekorzyść tych pierwszych. Istotna była też prowadzona w wielu krajach polityka interwencjonizmu agrarnego, zmierzająca do autarkii rolniczej, a w rezultacie do zmniejszenia światowego obrotu produktami rolnymi i nadprodukcji rolniczej w krajach wielkich eksporterów (Ameryka, Australia), przy niedoborze żywności w Azji i Afryce. Mimo tych trudności poziom produkcji rolnej wzrastał. W Ameryce, Europie i Australii zanikały wszelkie narzędzia prymitywne, szybko zwiększała się liczba maszyn rolniczych; dominującymi systemami uprawy roli stał się płodozmian. Ponad 2-krotnie rozszerzyło się światowe zużycie nawozów mineralnych, co podniosło wydajność ziemi (zwłaszcza w większości krajów zachodniej Europy i w Skandynawii). W 1910–39 ogólna światowa produkcja rolna wzrosła o 35% (podobnie do liczby ludności); 1934–38 średnie zbiory zbóż w porównaniu do 1909–13 były większe tylko o 13% (pszenicy — o 33%, ryżu — o 15%, innych zbóż — o 6%), wyraźnie jednak większy był wzrost zbiorów innych upraw (np. ziemniaków — o 52%). Większy spadek cen ziemiopłodów od cen produktów pochodzenia zwierzęcego przyczynił się do dalszego przestawienia się rolnictwa europejskiego na rozwój produkcji zwierzęcej, głównie przez zwiększenie jej efektywności, co zahamowało wzrost pogłowia zwierząt gospodarskich w wielu krajach pozaeuropejskich. Światowe pogłowie bydła wzrosło w tym okresie o 8%, trzody chlewnej — o 16% (lecz produkcja mięsa czy mleka w znacznie większym stopniu), owiec — o 7% (ale wełny — o 20%), pogłowie koni zmniejszyło się o 21%. Szczególna była sytuacja rolnictwa w ZSRR, gdzie po rewolucji październikowej zlikwidowano wielką własność, parcelując ją między gospodarstwa chłopskie; 1930–35 i one uległy likwidacji w rezultacie kolektywizacji rolnictwa, co doprowadziło do głodu na wsi (zmarło ok. 6,3 mln osób) i upadku rolnictwa; równocześnie przyspieszona industralizacja powiększała częste niedobory artykułów żywnościowych w miastach.

Rozwój rolnictwa w Polsce 1918–39 był hamowany przez wadliwą strukturę agrarną, którą niewiele zmieniła reforma rolna; 1938 aż 64,5% gospodarstw chłopskich stanowiły gospodarstwa karłowate i małorolne (1921 — 62,2%). Wieś była przeludniona (1931 mieszkało tam 72,5% ludności), ponad 60% ludności kraju utrzymywało się z rolnictwa. Postęp w technice uprawy roli był słaby: 1934–38 przeciętne plony 4 zbóż z 1 ha wynosiły tylko 11,4 q (w Niemczech w tym czasie 19,5 q, w Czechosłowacji 17,3 q), wobec 11,2 q w okresie 1909–13 (na tym samym obszarze); ich ogólne zbiory wzrosły wówczas zaledwie o 7% (ludność 1921–38 — o ok. 20%); lepiej rozwijała się uprawa ziemniaków, których zbiory 1934–38 były wyższe niż 1909–13 aż o 41%, obszar upraw zwiększył się o ponad 20%, a plony z 1 ha o ponad 17%, z 103 q do 121 q (w Czechosłowacji wyniosły 135 q, w Niemczech — 164 q).

Juliusz Łukasiewicz

Po II wojnie światowej. Po uporaniu się ze skutkami II wojny światowej, od 1950 r. w państwach kapitalistycznych nastąpił szybki postęp technologiczny, prowadzący do wzrostu plonów i produktywności zwierząt hodowlanych. Rozwojowi sprzyjała pomoc państwowa, głównie w formie subwencji i kredytów rolnych. W Europie Zachodniej stopniowo ujawniały się pozytywne efekty Wspólnej Polityki Rolnej krajów należących do EWG. Również w USA rząd prowadził politykę interwencyjną, gwarantował minimalne ceny i ograniczał areał uprawianych gruntów; 1950–70 ok. 18 mln ha ziemi zostało wyłączonych z upraw rolnych, a farmerzy otrzymali rekompensaty. Miejsce rodzinnych farm zajmowały uprzemysłowione gospodarstwa z nowoczesnymi maszynami, stosujące najnowsze osiągnięcia agro- i zootechniki. Zjawiskom tym towarzyszył odpływ siły roboczej z rolnictwa do rozwijającego się przemysłu. Na początku lat 70., w związku z kryzysem energetycznym, wzrosły ceny zbóż i mięsa; kraje wysoko rozwinięte przystąpiły do stymulowania wytwórczości rolnej. W USA ponownie włączono do produkcji miliony ha gruntów i szybko zwiększano produkcję. USA i Kanada zwiększyły eksport zbóż do 123 mln t rocznie, Europa Zachodnia, która 1950 importowała ich 22 mln t, 1990 sprzedała 28 mln t. W następnych latach kraje UE stanęły wobec problemu rosnących nadwyżek produkcyjnych. Unijne programy ograniczenia produkcji powiązano z systemem bezpośrednich dotacji, które objęły przeszło 42% wytwórczości.

W krajach bloku sowieckiego najpierw przeprowadzano reformę rolną — wywłaszczono ziemiaństwo, nadzielono ziemią bezrolnych i małorolnych chłopów oraz utworzono sektor państwowy w rolnictwie; 1948 rozpoczęto kolektywizację rolnictwa, przyspieszono tworzenie gospodarstw państwowych; polityka agrarna, w niewielkim stopniu wsparta pomocą państwa dla gospodarstw uspołecznionych, zahamowała wzrost produkcji rolnej — wystąpiły braki żywności, niezbędna stała się reglamentacja żywności. W ZSRR problemy rolnictwa, związane z niską efektywnością gospodarstw kołchozowych i sowchozowych oraz marnotrawstwem płodów rolnych, pogłębiła nieudana próba zagospodarowania ugorów na Syberii, Uralu, Powołżu i północnym Kaukazie. Dokonano wielkich zakupów zbóż w Kanadzie i USA (1981 ponad 43 mln t). Po rozpadzie ZSRR rozpoczął się proces prywatyzacji rolnictwa (głównie w republikach bałtyckich), powstały prywatne spółki, a część gospodarstw kolektywnych przekształcono w państwowe.

W tzw. krajach rozwijających się postęp w rolnictwie zawdzięczano pomocy międzynarodowej, która umożliwiła tzw. zieloną rewolucję. Jej podstawą było zwiększenie nawożenia roślin i powszechnie prowadzone prace irygacyjne. Dzięki pomocy Zachodu wprowadzono wysokoplenne odmiany pszenicy i ryżu. Postęp agrotechn., wdrażany w dużych gospodarstwach, doprowadził do ruiny drobnych producentów, co stanowiło zarzewie społecznych konfliktów. W niektórych regionach (Afryka, Brazylia) utrzymywały się tradycyjne formy uprawy ziemi (nawet gospodarka żarowa), w innych zaś (południowo-wschodnia Azja), o dużej gęstości zaludnienia — rolnictwo plantacyjne, wykorzystujące siłę ludzi i zwierząt. W 2. połowie XX w. powszechnie wdrażano reformy agrarne. W Chinach stworzono komuny, które spowodowały stagnację w produkcji rolnej; od 1980 ziemia wracała do indywidualnych rolników, a rolnictwo oparto na mechanizmach rynkowych. W Indiach i Pakistanie ziemię wielkich gospodarstw przekazano w dzierżawę chłopom. Podobne reformy przeprowadzono w wielu państwach Ameryki Łacińskiej (Boliwia, Chile, Nikaragua) i Afryki (Algieria, Etiopia, Tanzania). W 2. połowie XX w. nastąpiło podwojenie światowej produkcji zbóż, jednak w Afryce produkcja spadła o ponad 20%, powodując dramatyczną sytuację żywnościową na południe od Sahary. Z rolnictwem jest związane 50% ludności świata (2000) — od 3% w krajach najwyżej rozwiniętych do 60% w krajach zacofanych. Średnia wielkość gospodarstw waha się od 230 ha w Kanadzie do 1,2 ha w Indonezji. Zróżnicowanie dotyczy także metod uprawy, od gospodarki żarowej (Afryka, Ameryka Południowa) do uprzemysłowionych farm (Europa Zachodnia, USA). Z intensywnym rolnictwem wiążą sie trudne problemy ekologiczne, powstałe na tle nadmiernego zużycia nawozów sztucznych i środków ochrony roślin. Zagrożeniem dla środowiska są agresywne uboczne produkty fabrycznie zorganizowanej hodowli. Zróżnicowane reakcje budzi zastosowanie inżynierii genetycznej do modyfikacji roślin i zwierząt hodowlanych.

W Polsce początkowo państwo wspomagało odbudowę produkcji rolnej przez gospodarstwa chłopskie, mimo to produkcja rolna 1949 była niższa o 14% od przedwojennej (na obecnym terytorium Polski). Decyzje o kolektywizacji rolnictwa i rozwoju Państwowych Gospodarstw Rolnych w niewielkim stopniu wpłynęły na zmianę stosunków własnościowych w rolnictwie — do 1956 spółdzielnie produkcyjne skupiły tylko 9,2% użytków rolnych (głównie na ziemiach zachodnich i północnych), PGR — 12,4%; produkcja spółdzielcza w przeliczeniu na 1 ha była o 14% niższa od uzyskiwanej w dyskryminowanych gospodarstwach chłopskich, podobne wyniki osiągały gospodarstwa państwowe; produkcja rolna uległa zmniejszeniu, wprowadzono obowiązkowe dostawy płodów rolnych. W 1956 nastąpiło załamanie kolektywizacji, znaczna część gruntów wróciła do chłopów; dopiero 1972 państwo zrezygnowało z uciążliwych dla wsi obowiązkowych dostaw. Lata 60. charakteryzowały się silnymi wahaniami wielkości produkcji — przekroczony 1956 poziom produkcji zbóż z okresu 1934–38 (w obecnych granicach Polski) 1962 i 1964 ponownie obniżył się do stanu przedwojennego; dotkliwy deficyt zbóż zmusił do importu ziarna (głównie z Ameryki Północnej). W latach 70. polityka agrarna zmierzała do stworzenia warunków wzrostu produkcji we wszystkich gospodarstwach, z preferencjami dla sektora uspołecznionego, jednak rosnące nakłady inwestycyjne kierowano głównie do spółdzielni produkcyjnych i gospodarstw państwowych; ich produkcję hodowlaną podtrzymywał rosnący import zbóż i pasz. W rezultacie w 1. połowie lat 70. produkcja rolna wzrosła o prawie 20%, jednak już w następnym 5-leciu, pod wpływem nieurodzaju i zmniejszenia nakładów inwestycyjnych — tylko o 2,7%. W latach 80. wzrost produkcji roślinnej motywowały rosnące ceny prowadzonego przez państwo skupu. Mimo to brakowało pasz, co spowodowało głęboki spadek hodowli; jej ożywienie nastąpiło dopiero po 1985. Po 1990 prywatyzacja rolnictwa postawiła w dramatycznej sytuacji pracowników dawnych PGR, nastąpił spadek popytu krajowego i wzrost konkurencji produktów rolnych z państw zachodnich. Produkcja rolna 1990–94 zmniejszyła się o 20%, a 2000 była jeszcze o 5,2% niższa od osiągniętej 1990. Tysiące gospodarstw znalazło się w dramatycznej sytuacji ekonomicznej; nasilił się problem przeludnienia agrarnego, na skutek zahamowania migracji do objętych bezrobociem miast. Pojawiła się konieczność przygotowania rolnictwa do wstąpienia do UE, co wymagało przeprowadzenia istotnych zmian strukturalnych, oparcia produkcji na większych gospodarstwach oraz podniesienia jej jakości i opłacalności.

Janusz Kaliński

Nauki rolnicze. Od najdawniejszych czasów rozwój wiedzy rolniczej łączył się z pracą na roli; za pomocą przekazów ustnych, a następnie pisemnych, przekazywano i upowszechnianio udane sposoby uprawy roślin, chowu zwierząt oraz organizowania produkcji rolnej; do najstarszych dzieł europejskich (VI w. p.n.e.) zalicza się Rolnictwo Kartagińczyka Mago; w starożytności o problematyce rolnej pisali: Ksenofont (Ekonomikos, Hippika i Hipparch, czyli Jazda konna i Naczelnik Jazdy), Teofrast z Eresos (Historia roślin, O przyczynach wzrostu roślin), Katon Starszy Cenzor (O gospodarstwie wiejskim), Warron (Trzy księgi o rolnictwie), Kolumela, Pliniusz Starszy (czerpał wiadomości głównie z dzieł Teofrasta z Eresos), Palladius i in. W okresie średniowiecza powstały nieliczne dzieła na temat rolnictwa, m.in. bizantyńska encyklopedia rolnicza Geoponiki (X w.), arabskie Księgi o rolnictwie, włoskie Księgi o gospodarstwie P. de Crescienziego, a także tzw. Fleta (o najlepszym zarządzaniu majątkiem ziemskim) oraz zbiór wskazań praktycznych dla rolników angielskich Waltera z Henley (XIII w.).

Od XVI w. rozwój nauk rolniczych łączył się z rozwojem nauk przyrodniczych, oprócz wiedzy praktycznej zaczęto wykorzystywać też wiedzę opartą na naukowym rozumowaniu; w Anglii ukazał się podręcznik J. Fitzherberta, w Hiszpanii — książka G.A. Herrery, we Włoszech — dzieła m.in. J.B. Porta, G. Tatti, we Francji — dzieła B. Palissy’ego, praca Ch. Estienne’a, następnie O. de Serresa, w Niemczech — praca K. Heresbacha. Pod koniec okresu feudalnego powstało szkolnictwo rolnicze i następował stopniowy rozwój różnych towarzystw rolniczych; wiek XVIII zaowocował pracami agronomicznymi J. Tulla, postępami w hodowli zwierząt (rozwijanej przez R. Bakewella oraz braci Colling) i rozwojem czasopiśmiennictwa rolniczego.

Okres oświecenia wpłynął na rozwój rolnictwa i zaczęły się kształtować nauki rolnicze. Skonstruowano m.in.: pierwszą żniwiarkę, siewnik rzutowy, sieczkarnię, wialnię do zboża, młocarnię, żelazną bronę zygzakowatą, konną grabiarkę, parową szklarnię, parową wylęgarnię kurcząt, sztuczną wylęgarnię ryb; powstała pierwsza fabryka superfosfatu (1843) i pierwsza rolnicza stacja doświadczalna (1832) w Rothamsted (Wielka Brytania). Wyhodowano nowe rasy owiec, bydła, świń i koni roboczych, wprowadzono do uprawy i płodozmianu koniczynę czerwoną, rozpoczęto walkę ze szkodnikami winorośli, zastosowano nawadnianie łąk, uruchomiono (1802) pierwszą cukrownię buraczaną w Konarach koło Wrocławia. J. Boussingault stwierdził, że rośliny pobierają azot z gleby, a nie z powietrza, M. Saussure wykazał, że rośliny czerpią z gleby wodę i składniki pokarmowe, a z powietrza — dwutlenek węgla, Frelenius i A. de Candolle zauważyli zjawisko zatruwania gleby przez niektóre rośliny (np. len, groch) i określili to jako „zmęczenie gleb”, A. Thaer sformułował teorię próchnicznego odżywiania się roślin, a J. Liebig teorię mineralnego odżywiania się roślin, J. Kölreuter rozpoczął krzyżowanie roślin, P. Vilmorin wprowadził selekcję indywidualną w hodowli buraka i pszenicy, K. Gärtner ustalił rolę mieszańców w hodowli roślin, K. Cagnard de Latour odkrył, że fermentacja przebiega dzięki drożdżom, N.F. Appert przeprowadził kondensację mleka i konserwowanie mięsa, K. Balling wynalazł sacharymetr, L. Spallanzani zastosował sztuczną inseminację zwierząt, F. Veverka skonstruował pług z odkładnicą cylindryczną (tzw. czeskie ruchadło). Powołano pierwsze katedry rolnictwa na uniwersytetach (m.in. w Wilnie) i pierwsze (1806) akademie rolnicze w Möglin pod Berlinem oraz jedną z pierwszych (1816) w Marymoncie pod Warszawą. W 2. połowie XIX w. z ogólnej wiedzy rolniczej, zwanej agronomią, wyodrębniały się różne nauki rolnicze, m.in.: gleboznawstwo, chemia rolna, hodowla roślin, hodowla zwierząt, uprawa roli i roślin, łąkarstwo, maszynoznawstwo rolnicze, geografia rolnicza i inne, a krąg tych nauk ulega stałemu poszerzeniu.

O ile do przełomu XIX i XX w. do rozwoju nauk rolniczych przyczyniały się wielkie osiągnięcia przyrodnicze nauk podstawowych, jak: botanika, zoologia, mikrobiologia, geologia, fizyka, chemia, ekonomia, matematyka, to od pierwszych dziesiątków XX w. podstawą postępu nauk rolniczych stały się głównie rozwijające się dynamicznie: genetyka, biochemia, biofizyka, chemia związków wielocząsteczkowych, statystyka, nauki ekonomiczne, socjologia itp. Wzrósł też wpływ nauk podstawowych na nauki rolnicze za pośrednictwem techniki i przemysłu; wyraża się to w nowym uzbrojeniu technicznym badań naukowo-rolniczych (mikroskop elektronowy, elektronika, izotopy promieniotwórcze itp.) oraz w dążeniu do zastosowania w rolnictwie osiągnięć techniki przemysłowej i wytworów przemysłu (antybiotyki, witaminy, substancje wzrostowe, pasze przemysłowe, paliwa i in.). W tworzeniu wiedzy rolniczej podstawową metodą badawczą stało się doświadczenie naukowe, oparte na teoretycznych podstawach statystyki. Główne kierunki rozwoju nauk rolniczych zaznaczają się współcześnie w: hodowli roślin i hodowli zwierząt (genetyka roślin i zwierząt); fizjologii roślin i nawożeniu oraz fizjologii zwierząt i ich żywieniu (biochemia, biofizyka, chemia rolna); ochronie roślin i ochronie zwierząt przed chorobami (fitopatologia, entomologia stosowana, mikrobiologia, parazytologia); ochronie naturalnych zasobów przyrody wykorzystywanych w produkcji rolnej (ochrona i racjonalne użytkowanie gleby i wód); inżynierii rolniczej (maszynoznawstwo rolnicze, melioracje, agrotechnika i in.); agrobiotechnologii; przechowalnictwie i przetwórstwie surowców rolniczych. Rozwija się też współdziałanie nauk rolniczych z ekonomiczno-społecznymi w doskonaleniu systemów gospodarowania i osiąganiu jego maksymalnych efektów (ekonomika rolnictwa, ekonomika i organizacja gospodarstw rolnych, ekonometria, zarządzanie i marketing w gospodarce żywnościowej itp.). W XX w. w naukach rolniczych trwa proces ich różnicowania się, wzrasta stopień zastosowalności ich wyników w praktyce rolniczej, zwiększa się współzależność rozwoju rolnictwa i postępu naukowego; znajduje to m.in. wyraz w dążeniu do bezpośrednich powiązań badań naukowo-rolniczych z ich zastosowaniem i upowszechnianiem. Czynnikiem przyspieszającym rozwój nauk rolniczych staje się wzrastająca współpraca międzynarodowych instytutów i instytucji naukowo-rolniczych, rozwój naukowego czasopiśmiennictwa rolniczego, wymiana informacji techniczno-naukowej i kadr naukowych, wykorzystanie technik komputerowych itp.

Nauki rolnicze w Polsce. Do XVI w. nie wydano w Polsce żadnej książki rolniczej, a wiedza rolnicza, podobnie jak w całej Europie, rozwijała się w powiązaniu z działalnością praktyczną. W 1549 ukazał się polski przekład dzieła P. de Crescenziego. Na przełomie XVI i XVII w. powstało polskie piśmiennictwo rolnicze; ukazały się dzieła m.in.: A. Gostomskiego Gospodarstwo (1588), omawiające organizację i administrację folwarku pańszczyźnianego, O. Strumieńskiego O sprawie, sypaniu, wymierzaniu y rybieniu stawów (1573), K.M. Dorohostajskiego Hippica, to jest o koniach księgi (1603), a także zielniki i herbarze (Falimirza, H. Spiczyńskiego, Marcina z Urzędowa). W XVII w. wydano w Polsce ok. 25 dzieł rolniczych, m.in.: J.K. Haura Ekonomika ziemiańska generalna (1675) i Skład albo skarbiec znakomitych sekretów ekonomiki ziemiańskiej (1693), Sz. Syreniusza Zielnik to jest opisanie... ziół (1613). W XVIII w. powstały dzieła B. Dziekońskiego, P. Świtkowskiego, A. Jabłonowskiej oraz ważne dzieła J.K. Kluka, zawierające systematycznie ujętą teorię rolnictwa i będące podstawą studiów rolniczych przez wiele lat. W XIX w., mimo utrudnień ze strony zaborców, rozwijało się czasopiśmiennictwo, oświata rolnicza, doświadczalnictwo rolnicze. Nauki rolnicze wyodrębiły się jako dziedzina nauk; powstały stacje badawcze, wyższe szkoły i instytuty rolnicze; stacje doświadczalne: A. Janasza w Dańkowie koło Grójca (1881), Buszczyńskich w Niemierczu (1886), w Sobieszynie (1906), Kutnie, Chojnowie, Grodzisku (1899), Dublanach koło Lwowa (1886), Mydlnikach koło Krakowa (1910), Żabikowie (1870) i Pętkowie koło Poznania, Mochełku koło Bydgoszczy (1906), Morach koło Warszawy i inne. Pierwsze w Polsce doświadczenie zootechniczne dotyczące żywienia krów wykonał 1905 J. Kosiński w Chruszczowie koło Ciechanowa. Pierwsza stacja badań zootechnicznych powstała 1912 w Szamocinie pod Warszawą. Promotorami wiedzy rolniczej stali się, oprócz postępowych praktyków, naukowcy teoretycy; systematyczne badania z zakresu rolnictwa były prowadzone w różnych placówkach naukowych, m.in. w Instytucie Agronomicznym w Marymoncie, zastąpionym następnie przez zrusyfikowany Instytut Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Puławach, w Wyższej Szkole Rolniczej w Żabikowie, Wyższej Szkole Rolniczej w Dublanach, Studium Rolniczym przy UJ, Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego; powstawały towarzystwa i organizacje rolnicze. Pogłębianie wiedzy rolniczej wywołało, podobnie jak w Europie Zachodniej, jej podział na wiele działów, czemu odpowiadał podział nauki rolnictwa i studiów w wyższych uczelniach rolniczych na wiele dyscyplin, m.in. 1860 wyodrębniono hodowlę zwierząt, 1870 — administrację rolną, 1900 — uprawę roślin podzielono na ogólną i szczegółową, następnie wyodrębniła się hodowla roślin i inne. Wybitnymi reprezentantami polskiej nauki rolniczej w 1. połowie XIX w. byli M. Oczapowski, J.N. Kurowski, D.A. Chłapowski; na przełomie XIX i XX w. — E. Godlewski st. (fizjologia roślin), A. Prażmowski (mikrobiologia rolnicza), J. Mikułowski-Pomorski, S. Jentys, K. Rogoyski (chemia rolna i nawożenie), K. Miczyński, E. Zaleski, A. Janasz (hodowla roślin), A. Sempołowski (łąkarstwo), W. Klecki (mleczarstwo), K. Malsburg (hodowla zwierząt), I. Kosiński (chemia rolna), J. Au (ekonomika rolnicza), S. Biedrzycki (maszynoznawstwo rolnicze), E. Załęski (metody badań rolniczych) i inne. W okresie II RP wyróżnili się (oprócz niektórych spośród wymienionych poprzednio) m.in.: M. Górski (chemia rolna), W. Grabski (polityka agrarna), S. Moszczeński, W. Szramm, W. Ponikowski (ekonomika rolnictwa), R. Prawocheński, Z. Moczarski, T. Konopiński, J. Rostafiński (hodowla zwierząt), S. Miklaszewski, A. Musierowicz (gleboznawstwo), S. Barbacki, L. Kaznowski (hodowla roślin), Z. Pietruszczyński, B. Świętochowski (uprawa roli i roślin), F. Staff (ichtiologia), E. Malinowski, L. Kauffman (genetyka), Z. Mokrzecki, W. Siemaszko (ochrona roślin).

Szybki rozwój nauk rolniczych nastąpił po 1950. W PAN powołano Wydział V Nauk Rolniczych i Leśnych; utworzono, działające do dzisiaj, instytuty naukowo-badawcze, m.in.: Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach, Instytut Zootechniki w Balicach, Instytut Melioracji i Użytków Zielonych w Falentach, Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Radzikowie, Instytut Ochrony Roślin w Poznaniu, Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa oraz Instytut Warzywnictwa w Skierniewicach, Instytut Ekonomiki Rolnej (obecnie Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej) w Warszawie. Rozwinęło się wyższe szkolnictwo rolnicze — 2003 kształcenie rolnicze było prowadzone w 14 uczelniach akademickich, 3 państwowych wyższych szkołach zawodowych oraz 8 uczelniach prywatnych. Działają liczne towarzystwa nauk rolniczych, jak: Polskie Towarzystwo Nauk Agrotechnicznych, Polskie Towarzystwo Zootechniczne, Polskie Towarzystwo Fitopatologiczne i inne. Osiągnięcia polskich nauk rolniczych w 2. połowie XX w. w zakresie genetycznego doskonalenia roślin uprawnych i zwierząt hodowlanych, technologii uprawy roślin i chowu zwierząt, racjonalnego użytkowania rolniczej przestrzeni produkcyjnej, mechanizacji produkcji rolniczej, przechowalnictwa i przetwórstwa produktów rolnych, ekonomiki rolnictwa itp. przyczyniły się do ponad 2-krotnego wzrostu produkcji rolnej. Po 1990, wobec trudności finansowych, nastąpiło spowolnienie rozwoju nauk rolniczych, czego przejawem jest m.in. znaczne zmniejszenie liczby rolniczych stacji doświadczalnych i ich wyposażenia.

Antoni Żabko-Potopowicz, Bolesław Strużek, Franciszek Rudnicki

C.O. Sauer Rolnictwo, jego początki i rozprzestrzenianie się, Warszawa 1960;

Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce, red. J. Leskiewiczowa, t. 1–3, Warszawa 1964–70;

L. Krzywicki Kwestia rolna. Przełom w produkcji środków spożywczych w drugiej połowie wieku XIX, w: tegoż Dzieła, t. 8, Warszawa 1966;

B. Strużek Historia rolnictwa na ziemiach polskich na tle rozwoju rolnictwa w świecie, cz. 1 Okres do 1914 roku, Warszawa 1966;

Historia chłopów polskich, red. S. Inglot, t. 1–2, Warszawa 1970–72;

A. Kwieciński, F. Tomczak Polityka rolna WE, USA i Nowej Zelandii, Warszawa 1993;

F. Tomczak Rozwój rolnictwa światowego: uwarunkowania i konsekwencje dochodowe, Warszawa 2000;

A. Woś Rolnictwo polskie 1945–2000: porównawcza analiza systemowa, Warszawa 2000.

N.S.B. Gras A History of Agriculture in Europe and America, ed. 2, New York 1940;

F. Belford A History of Agriculture, London 1948;

T.B. Franklin A History of Agriculture in Western Europe. Crisis and Adaptation since 1880, London 1964;

Agrarian Conditions in Modern Europen History, ed. Ch.K. Warner, New York 1966;

J.D. Chambers, G.E. Mingay The Agricultural Revolution 1750–1880, London 1966;

B.H. Slicher van Bath The Agrarian History of Western Europe A.D. 500–1850, London 1966;

E. Kerridge The Agriculture Revolution, London 1967.

S. Surzycki Rozwój wiedzy rolniczej w Polsce, Kraków 1928;

Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce, red. J. Leskiewiczowa, t. 1–3, Warszawa 1964–70;

Zarys dziejów nauk przyrodniczych w Polsce, red. K. Maślankiewicz, Warszawa 1983;

J. Wilkin Współczesna kwestia agrarna, Warszawa 1986;

R. Manteuffel Filozofia rolnictwa, Warszawa 1987;

Gospodarka rodzinna w rolnictwie. Teraźniejszość i przyszłość, red. F. Tomczak, Warszawa 1988;

A. Woś Strategie rozwoju rolnictwa, Warszawa 1992.

Książki w Księgarni PWNzwiązane z tematem

Ocena przedsiębiorstwa według standardów światowych
Ocena przedsiębiorstwa według standardów światowych
cena rynkowa: 49,90 zł promocja: 42,40 zł
Przełomowe innowacje
Przełomowe innowacje
cena rynkowa: 44,00 zł promocja: 37,40 zł
Współczesna ekonomika usług
Współczesna ekonomika usług
cena rynkowa: 69,90 zł promocja: 59,40 zł
Rolnictwo. Dynamika światowej produkcji mięsa

 

Dynamika światowej produkcji mięsaa
1979–81 1989–91 1999–2001 2004
Stopa wzrostu produkcji mięsa 100 131,9 130,6 110,8

aOkres poprzedni=100

Rolnictwo. Dynamika światowej produkcji warzyw i owoców

 

Dynamika światowej produkcji warzyw i owocówa
1979–81 1989–91 1999–2001 2004
Stopa wzrostu produkcji warzyw i owoców 100 129,6 148,6 114,6

aOkres poprzedni=100

Rolnictwo. Dynamika światowej produkcji zbóż

 

Dynamika światowej produkcji zboża
1979–81 1989–91 1999–2001 2007
Stopa wzrostu produkcji zbóż 100 121 109,5 100,8

aOkres poprzedni=100

Rolnictwo. Kraje o największym udziale sadów i plantacji w powierzchni ogólnej

 

Kraje o największym udziale sadów i plantacji w powierzchni ogólnej (2006)
Państwo Udział w %
Wyspy Św. Tomasza i Książęca 49,0
Komory 29,6
Dominika 21,3
Samoa 20,5
Autonomia Palestyńska 18,9
Malezja 17,6
Filipiny 16,4
Tonga 15,3
Samoa Amerykańskie 15,0
Sri Lanka 14,7
Tunezja 14,0
Świat 1,1
Rolnictwo. Kraje o największym udziale łąk i pastwisk w powierzchni ogólnej

 

Kraje o największym udziale łąk i pastwisk w powierzchni ogólnej (2006)
Państwo Udział w %
Arabia Saudyjska 79,1
Urugwaj 75,8
Mongolia 74,2
RPA 69,1
Kazachstan 68,6
Somalia 68,5
Erytrea 68,3
Suazi 66,9
Lesotho 65,9
Turkmenistan 65,3
Madagaskar 64,1
Mozambik 56,0
Australia 50,4
Świat 26,0
Rolnictwo — kraje o największej powierzchni gruntów ornych

 

Kraje o największej powierzchni gruntów ornych (2006)
Państwo Powierzchnia w 1000 ha
USA 170 530
Indie 158 800
Chiny 138 634
Rosja 121 574
Brazylia 59 500
Australia 47 715
Kanada 45 113
Nigeria 36 000
Ukraina 32 446
Argentyna 31 500
Świat 1 411 717
Rolnictwo — kraje o największej powierzchni łąk i pastwisk

 

Kraje o największej powierzchni łąk i patwisk (2006)
Państwo Powierzchnia w 1000 ha
Chiny 400 001
Australia 386 860
USA 237 800
Brazylia 197 000
Kazachstan 185 098
Arabia Saudyjska 170 000
Sudan 117 227
Mongolia 115 220
Argentyna 99 850
Rosja 92 117
RPA 83 928
Meksyk 79 900
Świat 3 384 091
Rolnictwo — kraje o największej powierzchni sadów i plantacji

 

Kraje o największej powierzchni sadów i plantacji (2006)
Państwo Powierzchnia w 1000 ha
Indonezja 15 500
Chiny 11 901
Indie 10 700
Brazylia 7500
Kanada 7033
Malezja 5785
Filipiny 4900
Hiszpania 4858
Wybrzeże Kości Słoniowej 4200
Tajlandia 3700
Wietnam 3088
Nigeria 3000
Turcja 2895
USA 2730
Włochy 2545
Świat 141 976
Rolnictwo. Kraje o najmniejszym udziale powierzchni gruntów ornych w powierzchni ogólnej

 

Kraje o najmniejszym udziale gruntów ornych w powierzchni ogólnej (2006)
Państwo Udział w %
Islandia 0,07
Oman 0,19
Surinam 0,37
Brunei 0,38
Botswana 0,42
Nowa Kaledonia 0,44
Mauretania 0,47
Mongolia 0,53
Papua-Nowa Gwinea 0,55
Wyspy Salomona 0,57
Świat 10,85
Rolnictwo. Kraje o największym udziale gruntów ornych w powierzchni ogólnej

 

Kraje o największym udziale gruntów ornych w powierzchni ogólnej (2006)
Państwo Udział w %
Bangladesz 61,2
Ukraina 56,0
Mołdawia 55,7
Dania 55,3
Indie 53,4
Honduras 51,3
Węgry 51,3
Rwanda 46,6
Mauritius 45,3
Togo 45,2
Komory 43,0
Polska 40,7
Świat 10,7
Rolnictwo. Kraje o najwiekszej liczbie traktorów

 

Kraje o największej liczbie traktorów
Liczba traktorów na 1000 ha gruntów ornych
Państwo 1999–2001 2006
Słowenia 645 571
Japonia 458 435
Szwajcaria 265 263
Włochy 196 258
Nowa Kaledonia 332 243
Austria 240 239
Trynidad i Tobago 149 205
Norwegia 152 154
Portugalia 104 154
Irlandia 147 152
Korea Południowa 111 146
Holandia 164 140
Macedonia 95 119
Polska 94 116
Świat 19 20
Rolnictwo. Kraje o największym zużyciu nawozów

 

Kraje o największym zużyciu nawozów (2006)
Państwo Zużycie nawozów w tys. t Udział w świecie w %
Chiny 55 926 32,9
USA 25 279 14,9
Indie 19 258 11,3
Brazylia 8468 5,0
Indonezja 4062 2,4
Pakistan 3812 2,3
Francja 3491 2,1
Turcja 2611 1,5
Niemcy 2303 1,4
Wietnam 2028 1,2
Australia 1904 1,1
Iran 1901 1,1
Tajlandia 1797 1,1
Hiszpania 1795 1,1
Polska 1793 1,1
Kanada 1787 1,1
Świat 169 783 100,0

Rolnictwo — najważniejsze daty z historii

 

Najważniejsze daty z historii rolnictwa
Prehistoria i starożytność
IX–VIII tysiąclecie p.n.e. Początki rolnictwa na Bliskim Wschodzie — kopieniactwo
VII–VI tysiąclecie p.n.e. Udomowienie w Azji bydła, świń, owiec, kóz, koni. Koczowniczy system uprawy roli
V tysiąclecie p.n.e. Początki rolnictwa w Europie
IV tysiąclecie p.n.e. Zastosowanie urządzeń nawadniających w Mezopotamii. Pierwsze czterokołowe wozy. Wynalezienie radła
III tysiąclecie p.n.e. Powszechny i szybki rozwój rolnictwa w Europie — uprawa pszenicy, jęczmienia, prosa, lnu, soczewicy, bobu, grochu; w Chinach — także soi i ryżu; w Egipcie — warzyw oraz krzewów i drzew owocowych. Pasterstwo
przeł. III i II tysiąclecia p.n.e. Zastosowanie w rolnictwie narzędzi z brązu. Pojawienie się żaren w Azji Mniejszej i Egipcie
ok. 1800–1700 p.n.e. Pojawienie się radła na ziemiach polskich
II–I tysiąclecie p.n.e. Udomowienie kur, gęsi i kaczek
1. poł. I tysiąclecia p.n.e. Zastosowanie w rolnictwie (także na ziemiach polskich) narzędzi żelaznych. Rozkwit ogrodnictwa w Mezopotamii. Początki gospodarki przemienno-odłogowej na ziemiach polskich
VI w. p.n.e. Zastosowanie kieratu do napędu urządzeń nawadniających w Babilonii
ok. 550 p.n.e. Pierwsze kompendium wskazań i przepisów z gospodarstwa wiejskiego w Kartaginie (Mago)
IV w. p.n.e. Zastosowanie półkoska do wycinania traw
ok. 300 p.n.e. Pierwszy opis roślin uprawnych w dziele greckiego filozofa Teofrasta z Eresos
2. poł. III w. p.n.e. Zastosowanie nawozów zielonych (gł. łubinu) do użyźniania pól w państwie rzymskim
ok. 120 p.n.e. Pierwsze młyny wodne w państwie rzymskim
I w. p.n.e. Pojawienie się żaren obrotowych na ziemiach polskich
I w. p.n.e.–I w. n.e. Dzieła pisarzy rzymskich, m.in. Pliniusza Starszego i Kolumeli, o rolnictwie — wykorzystywane w całym średniowieczu
I–V w. n.e. Rozwój rolnictwa w krajach imperium rzymskiego — nawadnianie i nawożenie gleby, chów licznych ras zwierząt domowych
Średniowiecze
2. poł. I tysiąclecia n.e. Pierwsze ślady stosowania sochy na terenach pn.-wsch. Europy. Wynalezienie pługa w zach. Europie
V–VIII w. Upadek rolnictwa w pd. i zach. Europie w związku z rozpadem cesarstwa rzymskiego i wędrówkami ludów
VII w. Na ziemiach polskich przechodzenie od gospodarki żarowej do dwupolówki
VIII–IX w. Upowszechnienie się dużych sierpów w zach. Europie
IX–X w. Pojawienie się w zach. Europie pługa koleśnego. Początek upowszechniania trójpolówki ugorowej w państwie Karolingów
ok. X w. Przeniesienie z Chin do Europy chomąta i podków.
ok. XI w. Pierwsze wiatraki w Persji. Pojawienie się żaren obrotowych i stęp nożnych na ziemiach polskich
XII w. Pierwsze młyny wodne w zach. Europie i na Śląsku. Pojawienie się kosy w zach. Europie i pługa koleśnego w Polsce
ok. XIII w. Rozpowszechnienie się trójpolówki klasycznej w środk. i pn. Europie. W Ameryce Pd. (Inkowie) zastosowanie guana do nawożenia
XIII w. Pierwsze wiatraki w zach. Europie i na Pomorzu
1306 Podręcznik rolnictwa P. Crescenziego (Włochy), rozpowszechniony w Europie w licznych przekładach (w Polsce od 1549)
XIV w. W Polsce pierwsze wiatraki (Wielkopolska), pojawienie się kosy
2. poł. XIV–1. poł. XV w. Rozkwit rolnictwa i ogrodnictwa w Europie w związku z potrzebami rozwijających się miast. Początek wielkich prac odwadniających w Holandii (budowa kanałów, śluz, polderów)
Czasy nowożytne
1520–70 Sprowadzenie z Ameryki do Europy (Hiszpania, Francja) kukurydzy, tytoniu, ziemniaków, słonecznika oraz indyków
koniec XVI w. Powstanie wielu encyklopedycznych dzieł o rolnictwie w Europie. Pojawienie się w zach. Europie upraw roślin pastewnych
1588 Pierwsza książka o rolnictwie w Polsce (A. Gostomski Gospodarstwo)
XVI–XVII w. Rozwój zbożowych folwarków pańszczyźnianych w środk. i wsch. Europie
XVII w. Pojawienie się płodozmianu — Holandia
1710 Pierwsza szklarnia ogrzewana — Holandia
1731 Zapoczątkowanie nowoczesnego płodozmianu (tzw. norfolskiego) — W. Brytania
1747 Uzyskanie cukru z buraków — Niemcy (A. Marggraf)
2. poł. XVIII w. Powszechne wprowadzenie ziemniaka do uprawy polowej w zachodniej Europie (w Polsce po około 1815). Rozpowszechnienie w wielu europejskich krajach hodowli owiec merynosów sprowadzanych z Hiszpanii
1785 Skonstruowanie w W. Brytanii prototypu udoskonalonego siewnika rzędowego (J. Cooke) oraz zbudowanie cepowego zespołu młócącego (A. Meikle)
Wiek XIX
koniec XVIII– pocz. XIX w. Rozpowszechnienie się systemu płodozmianowego w rolnictwie europejskim; wprowadzenie roślin pastewnych i okopowych. Stworzenie nowych ras zwierząt hodowlanych w W. Brytanii (R. Bakewell i bracia Colling)
1802 Sformułowanie próchnicowej teorii odżywiania się roślin (A. Thaer) — Niemcy. Założenie przez F.C. Acharda pierwszej w świecie cukrowni buraczanej w Konarach na Dolnym Śląsku
1805 Uruchomienie pierwszej na ziemiach polskich wytwórni maszyn i narzędzi rolniczych (Zwierzyniec nad Wieprzem)
1806–07 Powstanie pierwszych w Europie wyższych szkół rolniczych — Niemcy (A. Thaer w Möglin) i Szwajcaria (P. Fellenberg w Howfyl)
1810 Początki stosowania saletry chilijskiej do nawożenia; 1840 początek jej importu do zach. Europy
1811 Wynalezienie metody konserwowania żywności w puszkach — Francja (N.F. Appert)
od 1811 Rozwój uprawy buraków cukrowych i cukrownictwa w Europie (dekrety cesarza Napoleona I)
1816–20 Utworzenie Instytutu Agronomicznego w Marymoncie k. Warszawy, jednej z pierwszych wyższych szkół rolniczych w Europie. Skonstruowanie siewnika rzutowego — W. Brytania
1826 Skonstruowanie pierwszej żniwiarki konnej — W. Brytania (P. Bell). Zbudowanie pierwszej cukrowni w Królestwie Polskim (Częstocice, obecnie w Ostrowcu Świętokrzyskim)
1827 Skonstruowanie pługa z odkładnicą cylindryczną — Czechy
1828 Uruchomienie pierwszego młyna parowego w Królestwie Polskim (Warszawa)
1830 Pojawienie się pierwszych ciągników parowych — USA, W. Brytania, Francja
1832–34 Założenie pierwszych rolniczych stacji doświadczalnych — W. Brytania, Francja
1834 Opatentowanie nowoczesnej żniwiarki (C.H. McCormick) i zbudowanie kosiarki konnej — USA
1835–57 W Polsce wydanie 12-tomowego dzieła M. Oczapowskiego Gospodarstwo wiejskie
1836 Zbudowanie pierwszego konnego kombajnu zbożowego — USA
1840 Udowodnienie teorii mineralnego odżywiania się roślin — Niemcy (J. Liebig) i wprowadzenie naukowych podstaw nawożenia. Zbudowanie pierwszej lokomobili rolniczej — USA
1843 Założenie pierwszej fabryki superfosfatu — W. Brytania
1856 Zbudowanie kopaczki gwiazdowej do ziemniaków — W. Brytania
1857 Początek seryjnej produkcji żniwiarek nożycowych w Królestwie Polskim (fabryka Evans, Lilpop et Comp.)
1858 Skonstruowanie pługa napędzanego przez lokomobilę — W. Brytania (J. Fowler)
1860 Opatentowanie produkcji nawozów potasowych — Niemcy (A. Frank)
1861 Początek wydobycia soli potasowej — Niemcy
1869 Wprowadzenie pasteryzacji do przetwórstwa spożywczego — Francja
1871–73 Powstanie pierwszych fabryk margaryny — Holandia
1874 Skonstruowanie pierwszego silosokombajnu — USA
1885 Powstanie pierwszych zakładów produkcji tomasyny (przemiał żużli Thomasa) — Niemcy
1888 Niezależne odkrycie przyswajania azotu z powietrza przez bakterie brodawkowe u roślin motylkowych (wzbogacanie gleby w azot) dokonane przez uczonych: duńskiego — M. Beijerincka, polskiego — A. Prażmowskiego i niemieckiego — H. Hellriegela
1889 Pierwsze ciągniki spalinowe (dopiero od 1917 produkcja seryjna) — USA
1890 Otrzymanie nawozów azotowych z azotu zawartego w powietrzu — Niemcy. Odkrycie bakterii nitryfikacyjnych w glebie — Rosja
1895 Wyhodowanie wysokocukrowej odmiany buraka cukrowego w Królestwie Polskim (A. Janasz w zakładzie hodowli roślin w Dańkowie)
XIX w. Dynamiczny rozwój osadnictwa rolniczego w Ameryce (w USA 1860–1910 wzrost powierzchni zasiewów z 65 mln ha do 139 mln), Azji (Syberia), Australii, Afryce
2. poł. XIX w. Gwałtowny wzrost produkcji rolnej w zachodniej Europie w wyniku stosowania nawozów mineralnych (wielokrotny wzrost plonów z hektara) oraz wielkie rozszerzenie obszaru użytków rolnych
przeł. XIX i XX w. Rozwój hodowli roślin dzięki stosowaniu metody krzyżowania
Wiek XX
pocz. XX w. Rozwój naukowego gleboznawstwa w Rosji (później w ZSRR): W. Dokuczajew, P. Kostyczew, N. Sibircew. Dalsze rozpowszechnianie się stosowania nawozów mineralnych
1902–04 Zbudowanie pierwszego ciągnikowego kombajnu zbożowego i pierwszego kombajnu do zbioru ziemniaków — USA
1903 Rozpoczęcie produkcji pierwszych na ziemiach polskich silników spalinowych dla rolnictwa — Królestwo Polskie (Ursus)
1910 Produkcja widłowej kopaczki do ziemniaków w Wielkim Księstwie Poznańskim (Zakłady Przemysłu Metalowego „H. Cegielski”)
1911 Skonstruowanie w Poznańskiem jednej z pierwszych deszczowni w Europie
1913 Zbudowanie pierwszego kombajnu do zbioru buraków cukrowych — Niemcy
1914 Rozpoczęcie seryjnej produkcji ciągników rolniczych — USA
1915 i 1928 Uruchomienie w Polsce fabryk związków azotowych w Chorzowie i Mościcach
1918–39 Reformy rolne w środkowowsch. Europie
1922 Wyprodukowanie pierwszego polskiego ciągnika (Ursus)
lata 20. Skonstruowanie pierwszej dojarki elektrycznej — Niemcy
1939 Odkrycie owadobójczego działania DDT (azotox) — początek szybkiego rozwoju stosowania syntetycznych związków organicznych w ochronie roślin
od 1944 Radykalne reformy rolne w krajach bloku komunistycznego. Reformy rolne oraz podnoszenie poziomu rolnictwa w byłych krajach kolonialnych Azji i Afryki oraz w krajach Ameryki Łacińskiej
1950–85 Szybki rozwój chemizacji rolnictwa (gwałtowny wzrost zużycia nawozów mineralnych, chemicznych środków ochrony roślin i in.)
od 1950 Rozwój techniczny rolnictwa (energetyzacja, umaszynowienie, budownictwo gospodarcze, melioracje wodne itp.) w krajach o wysokim i średnim poziomie rozwoju ekonomicznego. Przyspieszony rozwój hodowli roślin i zwierząt gospodarskich dzięki wykorzystaniu inżynierii genetycznej. Wzrost stosowania przemysłowych mieszanek paszowych, koncentratów wysokobiałkowych oraz dodatków mineralnych zwiększających produkcyjność zwierząt gospodarskich
1955 Wyhodowanie wysokoplennych odmian pszenicy o krótkiej słomie, tzw. półkarłowych — USA (N.E. Borlaug)
od 1955 Upowszechnienie uprawy wysokoplennych zbóż z jednoczesnym silnym nawożeniem mineralnym, ochroną chemiczną roślin, nawadnianiem gruntów (tzw. zielona rewolucja) na obszarach stałego niedoboru żywności. Rozwój interwencjonizmu agrarnego (głównie ochrona celna, subsydiowanie rolnictwa), zwł. w krajach ekonomicznie rozwiniętych
od 1970 Zapoczątkowanie rolnictwa ekologicznego i wdrażanie prawnych, ekonomicznych i organizacyjnych mechanizmów oraz urządzeń technicznych w ochronie rolniczego środowiska naturalnego
od lat 80. Pierwsze próby wykorzystania GPS w rolnictwie (tzw. rolnictwo precyzyjne)
od 1991 W Polsce wdrożenie do praktyki metody integrowanej produkcji owoców, łączącej biologiczne i chemiczne metody ochrony roślin
od 1994 Wprowadzanie do uprawy transgenicznych odmian roślin uprawnych (soja, kukurydza, bawełna, rzepak i in.) — gł. USA, Argentyna, Kanada, Chiny
Rolnictwo. Najwięksi producenci mięsa

 

Najwięksi producenci mięsa
Państwo Produkcja mięsa w tys. t Udział w świecie w %
1999–2001 2006 1999–2001 2006
Chiny 57 859 75 657 26,7 29,7
USA 34 866 37 435 16,1 14,7
Brazylia 15 166 19 707 7,0 7,7
Niemcy 5903 6507 2,7 2,6
Meksyk 4345 5276 2,0 2,1
Hiszpania 4814 5194 2,2 2,0
Rosja 4323 5080 2,0 2,0
Indie 3585 4551 1,7 1,8
Francja 5283 4410 2,4 1,7
Kanada 3829 4304 1,8 1,7
Świat 216 846 254 311 100,0 100,0

Rolnictwo. Najwięksi producenci zbóż

 

Najwięksi producenci zbóż
Państwo Produkcja w tys. t Udział w świecie w %
1999–2001 2006 1999–2001 2006
Chiny 420 308 444 065 20,2 19,9
USA 334 481 338 513 16,0 15,2
Indie 238 012 242 887 11,4 10,9
Rosja 67 190 76 866 3,2 3,4
Indonezja 60 484 66 066 2,9 3,0
Francja 63 426 61 813 3,0 2,8
Brazylia 50 148 59 149 2,4 2,7
Kanada 49 520 48 577 2,4 2,2
Bangladesz 37 978 44 790 1,8 2,0
Niemcy 46 473 43 475 2,2 2,0
Wietnam 33 986 39 648 1,6 1,8
Turcja 30 235 34 637 1,5 1,6
Argentyna 36 574 34 107 1,8 1,5
Świat 2 084 826 2 228 041 100,0 100,0

Rolnictwo. Najwięksi producenci warzyw i owoców

 

Najwięksi producenci warzyw i owoców
Państwo Produkcja w tys. t Udział w świecie w %
1999–2001 2006 1999–2001 2006
Chiny 387 920 527 426 32,0 38,1
Indie 116 998 123 979 9,7 8,9
USA 68 124 62 133 5,6 4,5
Brazylia 43 473 47 064 3,6 3,4
Turcja 35 235 37 771 2,9 2,7
Włochy 33 780 32 555 2,8 2,3
Hiszpania 27 913 28 682 2,3 2,1
Świat 1 211 269 1 386 094 100,0 100,0

Rolnictwo. Struktura produkcji zbóż

 

Struktura produkcji zbóż (zbiory 2004)
Kukurydza Pszenica Ryż Jęczmień Sorgo Proso Inne (owies, żyto)
32,3 28,0 27,1 6,8 2,6 1,2 2,0
Rolnictwo. Struktura produkcji używek

 

Struktura produkcji używek (2005)
kawa tytoń kakao herbata
34,4 31,1 18,7 15,8
Rolnictwo. Struktura produkcji ważniejszych owoców

 

Struktura produkcji ważniejszych owoców (2005)
Owoce Udział w światowych zbiorach w %
Banany 18,4
Winogrona 16,7
Jabłka 15,7
Pomarańcze 15,7
Mango 6,8
Mandarynki 6,1
Gruszki 5,0
Brzoskwinie i nektarynki 4,5
Cytryny i limonki 3,2
Melonowiec właściwy (papaja) 1,7
Wiśnia i czereśnia 1,5
Innea 5,8

aDaktyle, figi, morele, truskawki i maliny, grejpfuty

Rolnictwo. Struktura produkcji najważniejszych roślin oleistych

 

Struktura produkcji najważniejszych roślin oleistych (2005)a
soja orzechy kokosowe rzepak bawełna (ziarno) orzechy ziemne słonecznik oliwki sezam
48,0 11,9 11,3 9,7 8,4 6,7 3,3 0,7

aBez olejowca.

Rolnictwo. Struktura produkcji roślin bulwiastych

 

Struktura produkcji roślin bulwiastych (2005)
ziemniaki maniok bataty jams kolokazja (taro)
45,4 29,6 17,4 6,3 1,3
Wydawnictwo Naukowe PWN Księgarnia Internetowa PWN
Copyright © 2010 WN PWN