Serwis pod patronatem:Nowoczesna Firma
PWN Biznes - Słownik Ekonomiczny

budżetowy deficyt

budżetowy deficyt

Spis tematów hasła
reklama

budżetowy deficyt, deficyt fiskalny, niedobór budżetowy, ekon. brak pokrycia części wydatków budżetowych w dochodach.

Dla ustalenia wielkości deficytu budżetowego zasadnicze znaczenie ma określenie, jakie przychody stanowią dochody budżetowe, a jakie płatności — wydatki. Najczęściej przyjmuje się, że dochody stanowią przychody nie pociągające za sobą konieczności zwrotu, wydatki zaś — płatności nie wymagające spłaty. Wyjątkiem są jednak pożyczki udzielane w celu realizacji celów państwowej polityki, traktowane na równi z wydatkami, oraz spłaty tych pożyczek traktowane na równi z dochodami. Natomiast przychody z otrzymanych pożyczek oraz spłaty tych pożyczek zalicza się do operacji związanych z finansowaniem deficytu budżetowego, zwane operacjami „pod kreską” (w przeciwieństwie do dochodów i wydatków określanych jako operacje „nad kreską”).

Oprócz przedstawionego tradycyjnego sposobu ujmowania deficytu budżetowego jest znany sposób odmienny, obowiązujący w UE, wprowadzony Traktatem z Maastricht (1992). Przez deficyt budżetowy rozumie się tam przyrost zadłużenia netto (ang. net borrowing), tzn. przyrost długu publicznego pomniejszony o przyrost należności (łącznie ze stanem środków na rachunkach bankowych) oraz skorygowany o zmiany innych aktywów i pasywów.

Deficyt budżetowy może występować w budżecie państwa, budżecie jednostki samorządu terytorialnego (gminy, miasta, powiatu, województwa), jak również jako łączny deficyt całego skonsolidowanego sektora budżetowego (sektora finansów publicznych, ang. general government), obejmującego budżet państwa, budżety samorządowe, fundusze ubezpieczeniowe, kasy chorych, pozostałe fundusze celowe oraz inne jednostki publiczne (prócz przedsiębiorstw i banków). Znaczenie makroekonomiczne posiada przede wszystkim deficyt całego sektora budżetowego, jednakże uwagę opinii publicznej skupia najczęściej deficyt budżetu państwa, który jest normowany w ustawach budżetowych.

Deficyt budżetowy może być założony już w ustawie budżetowej (polskie prawo budżetowe wymaga wówczas określenia sposobu pokrycia) albo powstać w toku wykonywania budżetu w wyniku popełnionych błędów lub pod wpływem czynników niezależnych. Ponieważ dla rządu ustalony w ustawie budżetowej pułap deficytu budżetowego jest nieprzekraczalny, w sytuacji gdy zarysowuje się możliwość jego przekroczenia, rząd musi spowodować odpowiednią nowelizację ustawy (podwyższenie pułapu) albo też liczyć się z poważnymi konsekwencjami politycznymi (nie uchwaleniem przez parlament absolutorium, co jest równoznaczne z dymisją).

Przeciwieństwem deficytu budżetowego jest nadwyżka budżetowa — niewydatkowanie części uzyskanych dochodów budżetowych. W praktyce nadwyżki występują jednak bardzo rzadko, deficyty zaś są prawie regułą. Problemem jest przede wszystkim dopuszczalna wielkość deficytu budżetowego, tzn. taka, która nie powoduje negatywnych następstw dla gospodarki i samego budżetu. Wielkość deficytu budżetowego jest zazwyczaj wyrażana w relacji do PKB (nominalnego, tzn. w cenach bieżących).

Tradycyjnie deficyt budżetowy jest oceniany negatywnie, uważany za wyraz złego gospodarowania i błędnej polityki budżetowej, za coś nierozsądnego i niemoralnego. Poglądy takie kształtowały się pod wpływem wielowiekowych trudności w pokrywaniu nadmiernych wydatków państwowych, powodowanych rozrzutnością władców i prowadzeniem ustawicznych wojen. Krytycznie do deficytu budżetowego odnosiła się na płaszczyźnie teoretycznej ekonomia klasyczna. Zmiana w podejściu nastąpiła dopiero w latach 30. XX w. pod wpływem teorii J.M. Keynesa. Uważał on, że zasadniczym problemem w polityce budżetowej są efekty w zakresie oddziaływania na gospodarkę jako całość, zwłaszcza z punktu widzenia stabilizacji koniunktury. Występowanie deficytu budżetowego nie stwarza niebezpieczeństwa, a jeśli wydatki finansowane z deficytu ułatwiają wychodzenie z recesji, staje się on wręcz pożądany. Jednakże malejąca skuteczność polityki stabilizacyjnej opartej na koncepcjach Keynesa i narastanie w latach 70. XX w. procesów inflacyjnych spowodowało, że znowu zaczęto uważać deficyt budżetowy za zjawisko negatywne, przede wszystkim — jedno z głównych źródeł inflacji. Związek między deficytem budżetowym i inflacją nie jest prosty i jednoznaczny. Istotne znaczenie ma wielkość deficytu i sposób jego finansowania. Duży deficyt budżetowy wywołuje zazwyczaj inflację, umiarkowany nie musi jej powodować. Proinflacyjne jest finansowanie deficytu budżetowego przez bank centralny, gdyż prowadzi to do monetyzacji deficytu, tzn. pokrywania go dodatkową emisją pieniądza. Najkorzystniejsze jest finansowanie deficytu budżetowego z pożyczek zaciąganych na rynku kapitałowym, choć może to powodować — gdy deficyt budżetowy zwiększa się — wzrost rynkowych stóp procentowych. Gdy budżet korzysta — co jest nieuniknione w krajach o słabiej rozwiniętym rynku kapitałowym — z pożyczek banków komercyjnych, to powinny one, dla uniknięcia inflacji, mieścić się w ramach prawidłowej podaży pieniądza. Aby to zapewnić, niezbędna jest wówczas rygorystyczna polityka pieniężna. Bezinflacyjne finansowanie deficytu budżetowego powoduje jednak — gdy się on zwiększa — wypychanie z rynku kapitałowego sektora prywatnego. Natomiast dyskusyjną sprawą jest wpływ deficytu budżetowego na deficyt w rachunku bieżącym bilansu płatniczego (hipoteza bliźniaczych deficytów). Dane empiryczne rzadko wykazują, by wzrost deficytu budżetowego znacznie wpływał na wzrost deficytu w rachunku bieżącym. Istotne znaczenie ma problem oceny, jaka wielkość deficytu budżetowego nie jest niebezpieczna dla stabilizacji makroekonomicznej. W Traktacie z Maastricht przyjęto, że dopuszczalna wielkość deficytu budżetowego (liczonego zgodnie z ustaloną tam metodą) wynosi dla całego sektora budżetowego 3% PKB. Nie można jednak traktować tego jako zasady uniwersalnej, gdyż dopuszczalna wielkość deficytu budżetowego zależy od tempa wzrostu, wysokości stóp procentowych i chłonności rynku kapitałowego. Można przyjąć, że dopuszczalny jest taki deficyt budżetowy , który nie spowoduje w następnym roku wzrostu kosztu obsługi długu publicznego w relacji do PKB.

Andrzej Wernik

A. Kosterna Deficyt budżetu państwa i jego skutki ekonomiczne, Warszawa 1995;

A. Wernik Deficyt budżetowy — mity i rzeczywistość, w: Polityka finansowa — Budżet — Stopa procentowa — Ubezpieczenia, red. A. Wernik, Warszawa 1998;

M. Burda, Ch. Wyplosz Makroekonomia, wyd. 2, Warszawa 1999.

Książki w Księgarni PWNzwiązane z tematem

Zasady rachunkowości zarządczej
Zasady rachunkowości zarządczej
cena rynkowa: 64,90 zł promocja: 57,10 zł
Dokumentacja biegłego rewidenta z badania sprawozdań finansowych
Dokumentacja biegłego rewidenta z badania sprawozdań finansowych
cena rynkowa: 59,90 zł promocja: 52,70 zł
Wojna za trzy biliony dolarów
Wojna za trzy biliony dolarów
cena rynkowa: 29,90 zł promocja: 26,30 zł
Wydawnictwo Naukowe PWN Księgarnia Internetowa PWN
Copyright © 2010 WN PWN