Serwis pod patronatem:Nowoczesna Firma
PWN Biznes - Słownik Ekonomiczny

cykl koniunkturalny

cykl koniunkturalny

Spis tematów hasła
Tabele
  • Kryzysy w klasycznych cyklach koniunkturalnych
Hasła powiązane
reklama

cykl koniunkturalny, ekon. systematyczne zmiany ogólnego poziomu aktywności gospodarczej występujące na tle długookresowego trendu;

Pojęcie „cykl koniunkturalny” jest pojęciem makroekonomicznym i odnosi się do całości gospodarki. Oprócz cyklu koniunkturalnego występuje wiele innych cykli na poszczególnych rynkach, np. sezonowe wahania cen towarów i usług, tzw. cykl świński. Są one przedmiotem badań mikroekonomii.

Zaobserwowano występowanie 3 rodzajów cykli o różnej długości: krótkie 3–5-letnie, od nazwiska odkrywcy nazywane cyklami Kitchina; średnie 7–11-letnie, zwane cyklami Juglara, i długie 50–60-letnie, zwane cyklami Kondratiewa (długich fal teoria). W teorii ekonomii najlepiej są rozpoznane średnie cykle Juglara. Miały one różny przebieg: przed II wojną światową występował klasyczny cykl koniunkturalny, a po II wojnie światowej ukształtował się współczesny cykl koniunkturalny.

Klasyczny cykl koniunkturalny składał się z 4 faz: kryzysu, depresji, ożywienia i rozkwitu. Analizę cyklu przeważnie rozpoczyna się od kryzysu, czyli gwałtownego spadku aktywności gospodarczej. Przyczyną kryzysu było „ogólne przesycenie” (T. Malthus), nazywane przez K. Marksa nadprodukcją. W okresie bezpośrednio poprzedzającym kryzys, podaż dóbr oraz usług była większa od popytu. Początkowo powodowało to narastanie zapasów. Gdy rozmiary zapasów stały się nadmierne, nie akceptowane przez dostawców, podejmowali oni decyzję o ograniczeniu produkcji. Uruchamiało to ujemne sprzężenia zwrotne w gospodarce. Zmniejszenie zatrudnienia powodowało dalsze zmniejszenie popytu, to z kolei — dalsze ograniczenie produkcji i zatrudnienia itd. Zmniejszaniu produkcji i zatrudnienia towarzyszyły zmiany cen: spadały ceny dóbr i usług oraz płace. Spadek cen powodował zmniejszanie się zysków oraz bankructwa najmniej efektywnych przedsiębiorstw. Po kryzysie gospodarka wchodziła w fazę depresji — stabilizacji aktywności gospodarczej na niskim poziomie. Charakterystyczną cechą tej fazy był niższy poziom produkcji niż konsumpcji. Po wyprzedaniu zapasów popyt przewyższał podaż. Dawało to impuls do przejścia do kolejnej fazy — ożywienia. W celu zrównoważenia rynku należało zwiększyć produkcję. Wymagało to zwiększenia zatrudnienia, co z kolei powodowało wzrost popytu. W gospodarce zaczynały działać dodatnie sprzężenia zwrotne. W miarę zbliżania się do pełnego wykorzystania zdolności produkcyjnych, czyli do szczytu poprzedniego cyklu, zaczynały rosnąć ceny, płace oraz zyski. Przewidywania przedsiębiorców stawały się optymistyczne, co powodowało podejmowanie decyzji o inwestycjach. Skutkiem inwestycji było dalsze zwiększanie zatrudnienia i popytu. Ceny i płace rosły; wzrastał również optymizm przedsiębiorców. Projektowali oni dalsze inwestycje. Dla ich sfinansowania niezbędne było zwiększenie zysków, co oznaczało zmianę podziału na niekorzyść płac; skutkiem tego była nadprodukcja — podaż stała się większa od popytu. Powodowało to narastanie zapasów oraz kolejny kryzys (przebieg klasycznego cyklu koniunkturalnego pokazuje tabela, uwidacznia ona różnorodność przyczyn wywołujących kryzysy gospodarcze). Zmianie ulegała również długość poszczególnych cykli. Początkowo liczyły one ok. 11 lat. Następnie występowały coraz częściej. Na początku XX w. kryzysy pojawiały się już co 6–7 lat. Średnio w omawianym okresie kryzysy występowały co 8 lat. Największe załamanie nastąpiło 1929 i przeszło do historii pod nazwą wielkiego kryzysu (kryzys ekonomiczny, wielka depresja).

Współczesny cykl koniunkturalny składa się z 2 faz: ekspansji i recesji. Jego charakterystyczną cechą jest brak głębokich kryzysów, co jest spowodowane antycyklicznym oddziaływaniem państwa. Przybiera ono postać aktywnej polityki gospodarczej i automatycznych stabilizatorów koniunktury.

Teorie cyklu koniunkturalnego. Dotychczas ekonomia nie wypracowała zadowalającej teorii cyklu koniunkturalnego. Występowanie cyklu koniunkturalnego próbowano tłumaczyć różnymi czynnikami. Pierwszą ich grupę stanowią czynniki zewnętrzne wobec gospodarki. W latach 60. XIX w. W.S. Jevons zaobserwował, że pierwsze cykle koniunkturalne trwają ok. 11 lat; połączył to z 11-letnim cyklem aktywności słonecznej i stwierdził, że przyczyną występowania cyklu koniunkturalnego są zmiany wielkości produkcji rolnej spowodowane zmianami aktywności słonecznej. Z kolei A.C. Pigou upatrywał przyczyny występowania cyklu koniunkturalnego w czynnikach psychologicznych. Uważał on, że ludzie naśladują swoje zachowania, co powoduje kumulowanie się błędnych decyzji ekonomicznych (gdyby ludzie podejmowali decyzje samodzielnie, popełniane przez nich błędy sumowałyby się do zera), np. w okresie kryzysu wyprzedają akcje, co powoduje kolejne obniżki ich kursów i pogłębia kryzys. Spotyka się również próby tłumaczenia zjawiska cyklu koniunkturalnego czynnikami politycznymi, demograficznymi i technologicznymi. Drugą grupę tworzą uzasadnienia odwołujące się do czynników ekonomicznych; można je podzielić na teorie monetarne i teorie niedostatecznej konsumpcji. Teorie monetarne łączą przebieg cyklu koniunkturalnego ze zmianami podaży pieniądza. Teorie niedostatecznej konsumpcji uznają za przyczynę cykli niepełne przekształcanie oszczędności w inwestycje oraz nierównomierny podział dochodów (w duchu tej teorii został sporządzony opis cyklu zamieszczony powyżej). Sławomir Sztaba

M. Kalecki Teoria dynamiki gospodarczej, Warszawa 1958;

M. Lubiński, D. Hübner, Z. Matkowski, W. Małecki Koniunktura gospodarcza, Warszawa 1994.

C. Juglar Des crises commerciales et de leur retour periodique..., Paris 1889;

J. Kitchin Cycles and Trends in Economic Factors, „The Review of Economics and Statistics” 1923;

N. Kondratieff The Long Waves in Economic Life, „The Review of Economics and Statistics”1935.

Książki w Księgarni PWNzwiązane z tematem

Ewolucja celów polityki gospodarczej
Ewolucja celów polityki gospodarczej
cena rynkowa: 39,90 zł promocja: 35,10 zł
Ani bezrobocie, ani opieka społeczna
Ani bezrobocie, ani opieka społeczna
cena rynkowa: 39,90 zł promocja: 35,10 zł
Prawo socjalne (wydanie IV)
Prawo socjalne (wydanie IV)
cena rynkowa: 44,90 zł promocja: 39,50 zł
Kryzysy w klasycznych cyklach koniunkturalnych

 


Kryzysy w klasycznych cyklach koniunkturalnych
Rok wystąpienia kryzysu Przyczyny kryzysu
1816 Zakończenie wojen napoleońskich
1825 Nieudane spekulacje w Ameryce Południowej
1836 Kryzys finansowy w USA
1847 Spekulacje akcjami spółek kolejowych i kryzys żywnościowy we Francji
1857 Spekulacje akcjami spółek kolejowych w Stanach Zjednoczonych
1866 Wojna secesyjna w Stanach Zjednoczonych
1873 Załamanie się giełdy w Berlinie i Wiedniu
1882 Kryzys giełdowy wzmocniony przez panikę wokół kolei żelaznych w Stanach Zjednoczonych (1884)
1890 Kryzys giełdowy w Wielkiej Brytanii i kryzys kolei w Stanach Zjednoczonych
1900 Kryzys w Rosji po zakończeniu budowy kolei
1907 Spekulacje na rynku miedzi
1913 Zbyt szybka ekspansja przemysłu samochodowego, hutniczego i zbrojeniowego
1920 Zakończenie I wojny światowej
1929 Kryzys giełdowy w Stanach Zjednoczonych
Wydawnictwo Naukowe PWN Księgarnia Internetowa PWN
Copyright © 2010 WN PWN